در حوزه ترجمه قرآن، خلأ ترجمه رسانه‌ای و ترجمه آزاد عالمانه مشهود است
کار گروهی در ترجمه قرآن، اگر با تعیین دقیق مخاطب و اهداف همراه باشد، می‌تواند موفق باشد. ترجمه وفادار برای مخاطب دانشگاهی مناسب است، اما نیاز اصلی جامعه ما ترجمه معنایی و آزاد است.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه، دومین جلسه از سلسله نشست‌های تخصصی ترجمه قرآن و حدیث با عنوان «از وحی تا واژه»، به همت گروه قرآن و حدیث و با همکاری معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه ادیان و مذاهب، با حضور و سخنرانی دکتر محمدحسن جواهری، استاد برجسته و صاحب‌نظر حوزه ترجمه قرآن، برگزار شد.
ضرورت توجه بیشتر به ترجمه قرآن
دکتر جواهری در بخش نخست سخنان خود با اشاره به تاریخ صدر اسلام و نقش مصعب بن عمیر در گسترش اسلام از طریق قرائت قرآن، بر تأثیر شگرف قرآن بر مخاطبان تأکید کرد و گفت: «بسیاری از آیات قرآن به گونه‌ای است که اگر فردی با ذهنیت باز آن را بخواند، ناخودآگاه در عظمت الهی در ذهنش تصویر می‌شود. این خاصیت از طریق ترجمه غنی‌شده نیز قابل انتقال است.»
وی با انتقاد از کم‌کاری در حوزه ترجمه قرآن اظهار داشت: «شاید کمتر از ۱۰ درصد از آنچه در حوزه ترجمه قرآن نیاز داریم، کار شده است. این کم‌کاری اسف‌بار است و باید بستر نیاز ایجاد شود تا بتوانیم بودجه و تیم جذب کنیم.»
ترجمه و رسانه؛ چالش‌ها و راهکارها
استاد جواهری یکی از مهم‌ترین حوزه‌های نیازمند توجه را بحث رسانه دانست و افزود: «در حوزه رسانه مشکل جدی داریم. زیرنویس‌ها در فیلم‌ها و انیمیشن‌های قرآنی جای کار زیادی دارند. زیرنویس باید هوشمند باشد، با تغییر تصویر رنگ عوض کند و متناسب با سرعت فیلم تنظیم شود. متأسفانه چهارچوبی برای ترجمه رسانه‌ای تدوین نکرده‌ایم و این کار دست تدوین‌کننده‌ای است که سواد قرآنی کافی ندارد.»
وی با اشاره به لزوم هماهنگی بین تیم ترجمه و تیم رسانه تصریح کرد: «باید تیمی متشکل از کارشناسان ترجمه قرآنی، کارگردان و متخصصان رسانه شکل بگیرد تا نیازمندی‌های رسانه شناسایی و برای آن تدبیر شود. استفاده از میان‌پرده، موشن‌گرافی، انیمیشن و تغییر لحن صدا از جمله راهکارهایی است که می‌تواند تأثیر ترجمه را برای مخاطب افزایش دهد.»
ترجمه برای ناشنوایان و نیازمندان ویژه
دکتر جواهری بر لزوم توجه به نیازمندی‌های ویژه ناشنوایان و کم‌بینایان تأکید کرد و گفت: «برای ناشنوایان باید از طنین دراماتیک، تغییر فونت و رنگ، و تصویرسازی بهره گرفت. برای کسانی که فقط می‌توانند ببینند یا فقط می‌شنوند، ترجمه‌های متناسب باید تدوین شود. این نیازها تقریباً نادیده گرفته شده است.»
ترجمه کودک و نوجوان؛ حوزه‌ای مغفول
وی ترجمه برای کودکان و نوجوانان را یکی از مهم‌ترین خلأهای حوزه ترجمه قرآن برشمرد و اظهار داشت: «در ترجمه کودک واقعاً کار نشده است. ترجمه‌هایی که به اسم کودک منتشر شده‌اند، گاه از ترجمه مرحوم الهی قمشه‌ای هم دشوارترند. باید گنجینه واژگان کودک را شناخت و از کلمات آشنا برای او استفاده کرد. برای گروه سنی ۱۰ تا ۱۵ سال نیز ترجمه باید متفاوت باشد. در انیمیشن‌های کودکانه، ترجمه رسانه‌ای مناسب کودک لازم است که متأسفانه نداریم.»
ترجمه آزاد؛ نیاز اصلی بازار
استاد جواهری با اشاره به انواع ترجمه، ترجمه آزاد را مهم‌ترین نیاز مخاطبان دانست و گفت: «ترجمه آزاد موفق نداریم. مخاطب ما به ترجمه آزاد عالمانه‌ای نیاز دارد که اصول و چهارچوب را رعایت کند و محتوا را منتقل کند. حدود ۲۰ سال پیش جلسات متعددی برای تدوین اصول ترجمه آزاد برگزار شد و همه اساتید بر آن اتفاق نظر داشتند، اما تاکنون به سرانجام نرسیده است.»
وی با اشاره به قابلیت‌های هوش مصنوعی افزود: «هوش مصنوعی می‌تواند به عنوان دستیار فوق‌العاده در ترجمه آزاد و ساختاری مورد استفاده قرار گیرد. ترجمه ساختاری یعنی ترجمه پاراگراف‌به‌پاراگراف و نه آیه‌به‌آیه، که متأسفانه در ترجمه‌های موجود کمتر دیده می‌شود.»
ترجمه برای تازه‌مسلمانان و مخاطبان خاص
در بخش پرسش و پاسخ، دکتر جواهری در پاسخ به سؤال یکی از حاضران درباره ترجمه برای تازه‌مسلمانان گفت: «باید بر اساس سن، دانش و ذهن مخاطب تصمیم گرفت. برای تازه‌مسلمانان می‌توان از ترجمه تفسیری مشهور و قابل دفاع استفاده کرد و در موارد لازم پانوشت توضیحی افزود. ارائه ساختاری از محتوای سوره‌ها در ابتدای هر سوره نیز از نیازهای مهم ترجمه قرآن است که متأسفانه در ترجمه‌های ما وجود ندارد.»
وی افزود: «کار گروهی در ترجمه قرآن، اگر با تعیین دقیق مخاطب و اهداف همراه باشد، می‌تواند موفق باشد. ترجمه وفادار برای مخاطب دانشگاهی مناسب است، اما نیاز اصلی جامعه ما ترجمه معنایی و آزاد است.»
لزوم تنوع در عرضه ترجمه‌ها
دکتر جواهری در پایان بر تنوع در عرضه ترجمه‌ها تأکید کرد و گفت: «مخاطبان ما ذوق‌ها و نیازهای متفاوتی دارند. باید امکان انتخاب از میان انواع ترجمه‌ها فراهم شود؛ از ترجمه‌های زیرنویس و حاشیه‌دار تا ترجمه‌های درشت‌خط و پالتویی. امروزه با امکانات چاپ دیجیتال، می‌توان در تیراژ کم نیز کتاب تولید کرد. متأسفانه در حوزه عرضه ترجمه قرآن نیز کم‌کاری فراوانی صورت گرفته است.»
گفتنی است در ابتدای این نشست، دکتر طاهری، دبیر جلسه، با اشاره به اهمیت و ظرافت‌های حوزه ترجمه قرآن، آن را از مسئولیت‌آفرین‌ترین عرصه‌ها دانست و گفت: «در ترجمه قرآن تنها به دنبال معادل‌گزینی واژه‌به‌واژه نیستیم، بلکه باید تمام تلاش خود را به کار بگیریم تا نزدیک‌ترین معادل را برای عبارت خداوند متعال در زبان مقصد پیاده کنیم.»
