دیپلماسی علمی دانشگاه ادیان و مذاهب؛ رویکردها، چالشها و چشماندازها
در آغاز مسئولیت جدید، ساختار فعلی اداره کل امور بینالملل را چگونه ارزیابی میکنید و برنامه شما برای بهبود کارآمدی آن چیست؟
بسم الله الرحمن الرحیم. اداره کل امور بینالملل دانشگاه ادیان و مذاهب از چهار اداره تخصصی تشکیل شده است: اداره آسیا و اقیانوسیه، اداره اروپا و آمریکا، اداره عربی و آفریقایی و اداره همکاریهای علمی. این تقسیمبندی در ظاهر، منطقی و بر پایه گستره جغرافیایی طراحی شده است؛ اما بهصورت طبیعی، هر ساختاری در گذر زمان نیازمند بازنگری، چابکسازی و بازتعریف مأموریتهاست. آنچه امروز بیش از خود ساختار اهمیت دارد، نقشه راه و شرح وظایف روشن برای هر اداره است تا از حالت صرفاً اداری و اجرایی خارج شده و به واحدهای فکرساز و برنامهمحور تبدیل شوند.
بهبیان دیگر، ضمن احترام به چارت موجود، معتقدم باید با تبیین دقیق حوزههای مأموریت، تنظیم شاخصهای عملکرد و ایجاد پیوندهای منطقی میان ادارات، از این ساختار فعلی به یک سازمان زنده، منعطف و هدفدار برسیم. این مسیر ممکن است تدریجی باشد، اما تعیین رویکرد تحلیلی و ترسیم مسیر رشد برای هر اداره، اولین گام برای حل چالشی است که تا امروز بیشتر در قالب «تقسیم وظیفه» دیده میشد، نه «همافزایی مأموریتها».
مأموریت ادارات تخصصی امور بینالملل چیست و این اداره کل چه نسبتی با معاونتها و دانشکدههای دانشگاه دارد؟
اداره کل امور بینالملل یک نهاد ستادی و هماهنگکننده است و مأموریت آن ایجاد پیوند مؤثر میان ظرفیتهای علمی دانشگاه و فرصتهای همکاری بینالمللی است، نه فعالیت مستقل و جدا از بدنه دانشگاه. بر همین اساس، مبنای کار ما بر «تخصصگرایی منطقهای» در کنار همکاری نزدیک با دانشکدهها و معاونتهای آموزشی، پژوهشی و فرهنگی استوار است. هر یک از ادارات تخصصی، متناسب با حوزه جغرافیایی خود، مسئول شناسایی و پیگیری فرصتهای همکاری علمی هستند، اما طراحی نشستهای علمی مشترک، تعریف پروژههای پژوهشی هدفمند و تبادل استاد و دانشجو همگی با مشارکت دانشکدهها و سایر بخشهای دانشگاه انجام میشود.
تجربه نشان داده است که بینالمللیسازی زمانی پایدار و اثربخش خواهد بود که با مشارکت گروههای علمی و دانشکدهها آغاز شود و اداره کل بتواند نقش تسهیلگر، هماهنگکننده و پشتیبان را ایفا کند. به همین دلیل، تلاش ما حرکت از مکاتبات اداری صرف به سمت همفکری علمی و طراحی مشترک برنامههاست تا همکاریهای بینالمللی به نتایج ملموس و ماندگار مانند تولید دانش، انتشار مقاله و شکلگیری شبکههای علمی پایدار منجر شود، نه صرفاً فعالیتهای مقطعی و نمادین.
مهمترین برنامههای شما در حوزه بینالملل چیست؟
رسالت ما در حوزه بینالملل، ایفای نقش «تسهیلگر»، «دیدهبان» و «صدای رسای دانشگاه» در عرصه علمی جهانی است. بر همین اساس، برنامههای عملیاتی ما بر پنج محور کلیدی متمرکز شده که بهطور هدفمند در پی پُر کردن خلأهای موجود و فعالسازی ظرفیتهای دانشگاه است:
الف) توانمندسازی سرمایه انسانی
هدف اصلی این است که دانشجویان و پژوهشگران دانشگاه، «زبان گفتوگو با جهان» را بیاموزند. رویکرد ما صرفاً اعزام دانشجو یا استاد نیست، بلکه آمادهسازی آنان برای حضور مؤثر در فضاهای بینالمللی است. تلاش میکنیم با تقویت «فرهنگ بینالمللی» در بدنه دانشگاه، اساتید و دانشجویان به کنشگران فعال و مستقل در عرصه جهانی تبدیل شوند.
ب) رصدخانه فرصتهای آکادمیک
یکی از مأموریتهای محوری اداره کل امور بین الملل، ایفای نقش «چشم بیدار» دانشگاه است. در فضای جهانی، فرصتهای متعددی در قالب دورههای مطالعاتی، گرنتها (Grants)، جوایز علمی و کنفرانسهای معتبر وجود دارد که گاه از دید اساتید و پژوهشگران پنهان میماند. بنا داریم، ان شالله، با همکاری همکاران، این فرصتها را بهصورت نظاممند شناسایی، پایش و دستهبندی کرده و در کوتاهترین زمان ممکن به دانشکدهها و اساتید مرتبط اطلاعرسانی میکنیم تا در حد توان هیچ ظرفیتی از دست نرود.
ج) برندینگ و دیپلماسی علمی
دانشگاه ادیان و مذاهب ظرفیتهای علمی و گفتمانی ارزشمندی دارد و حرفهای مهمی برای گفتن در سطح بینالمللی دارد. وظیفه بین الملل دانشگاه است که صدای دانشگاه را بهدرستی، در مجامع علمی معتبر و برای مخاطبان جهانی منعکس کند و به تقویت جایگاه و تصویر بینالمللی دانشگاه کمک کند.
د) شبکهسازی و یافتن شرکای معتبر خارجی
بسیاری از اعضای هیأت علمی ایدههای پژوهشی قوی دارند، اما به همتای خارجی مناسب دسترسی ندارند. نقش بین الملل در این حوزه «همرسانی و اتصال» است؛ یعنی شناسایی و معرفی شرکای علمی معتبر خارجی و فراهمسازی زمینه تعریف پروژههای مشترک. تلاش می کنیم مسیر را هموار کنیم، اما طراحی و پیشبرد علمی پروژهها با دانشکدهها و اساتید است.
ه) توسعه رویدادهای چابک و کوتاهمدت بینالمللی
بهجای درگیر شدن در فرآیندهای طولانی و پیچیده، تمرکز ما بر برگزاری «دورههای کوتاهمدت بینالمللی»، «مدارس فصلی» و «وبینارهای تخصصی» است. این رویدادها با همکاری کامل دانشکدهها و سایر معاونتها برگزار میشود؛ به این معنا که محتوای علمی از سوی دانشکدهها تأمین میشود و پشتیبانی اجرایی، هماهنگیها و جذب مخاطب خارجی بر عهده اداره بینالملل خواهد بود. در کنار این محورها، برنامههای دیگری نیز در دستور کار داریم؛ از جمله گسترش همکاری و تعامل با سازمانها و نهادهای همراستا، تعریف پروژههای خاص و هدفمند، و ابتکارات جدید در حوزه همکاریهای بینالمللی که انشاءالله در آینده نزدیک، اطلاعات و توضیحات تکمیلی درباره آنها ارائه خواهد شد.
با توجه به کاهش نیروها، وضعیت منابع انسانی اداره کل امور بینالملل را چگونه ارزیابی میکنید؟
کاهش نیرو در اداره کل امور بینالملل واقعیتی است که این دوره، از این جهت با محدودیتهای بیشتری نسبت به برخی دورههای گذشته همراه شده است؛ البته این وضعیت منحصر به اداره کل امور بینالملل نیست و بسیاری از بخشهای دانشگاه نیز با چالشهای مشابهی در حوزه منابع انسانی روبهرو هستند. با این حال، آنچه باعث امیدواری است، کیفیت بالای سرمایه انسانی موجود است. همکاران فعلی اداره کل از نظر تحصیلات دانشگاهی، توانمندی زبانی و تجربه تعاملات بینالمللی، ظرفیتهای ارزشمندی در اختیار دانشگاه قرار دادهاند. در چنین شرایطی، رویکرد ما بهجای گسترش کمی، تمرکز بر چابکسازی ساختار، تعریف دقیقتر مسئولیتها و افزایش بهرهوری است. باور دارم در حوزه روابط بینالملل، آنچه بیش از تعداد نیروها اهمیت دارد، تخصص، انسجام و اعتماد حرفهای است؛ سرمایهای که با مدیریت درست میتواند حتی در شرایط محدود نیز به نتایج مؤثر و پایدار منجر شود.
ارزیابی شما از تلاشها و عملکرد مدیران پیشین اداره کل امور بینالملل چیست؟
در ابتدا لازم میدانم از زحمات و خدمات ارزشمند تمام مدیران پیشین اداره کل امور بینالملل صمیمانه قدردانی کنم. هر یک از این بزرگواران، متناسب با شرایط زمان و امکانات موجود، نقش مؤثری در شکلگیری زیرساختها و تجربههایی داشتهاند که امروز پشتوانه فعالیتهای ماست.
نگاه ما به گذشته، نگاهی قدردانانه و رو به جلوست؛ نه نفی مسیر طیشده و نه توقف در آن. طبیعی است که هیچ کاری بینقص نیست و پیشرفت از دل بازنگری و بهبود تدریجی شکل میگیرد. امیدوارم زمانی که ما نیز این مسئولیت را به مدیران بعدی واگذار میکنیم، اداره کل امور بینالملل از وضعیت بهتری برخوردار باشد و حرکتهای مؤثر و ماندگاری در این دوره شکل گرفته باشد؛ هرچند این دوره همزمان با اوج تنشهای بینالمللی میان ایران و برخی کشورهاست و متأسفانه این شرایط، بر همکاریهای علمی بینالمللی نیز بیتأثیر نیست. با این حال، تلاش می کنیم که حتی در چنین فضایی، مسیر تعاملات علمی را زنده، فعال و رو به رشد نگه داریم.
با توجه به تأکید ویژه ریاست محترم دانشگاه بر قانونمداری، این اصل چه جایگاهی در برنامههای شما دارد؟
قانونمداری یکی از اصول بنیادین و غیرقابل چشمپوشی در دوره جدید اداره کل امور بینالملل است و این رویکرد کاملاً در راستای تأکیدات ریاست محترم دانشگاه دنبال میشود. همه فعالیتها و تعاملات بینالمللی باید بهصورت دقیق، شفاف و منطبق با آییننامهها و ضوابط وزارت علوم و سایر نهادهای مسئول انجام شود. در همین چارچوب، بازبینی و نظمبخشی به فرآیندها، مستندسازی فعالیتها و تقویت سازوکارهای شفاف در دستور کار قرار دارد تا فعالیتها قابل رصد و گزارشدهی باشند، از بروز ابهامات حقوقی پیشگیری شود و اعتماد نهادهای نظارتی و همچنین شرکای علمی داخلی و بینالمللی تقویت گردد. باور ما این است که توسعه پایدار فعالیتهای بینالمللی، تنها در سایه پایبندی جدی به قانون و شفافیت امکانپذیر است.
با توجه به ملاحظات مالی فعالیتهای بینالمللی، رویکرد شما برای توسعه فعالیتهای بینالمللی دانشگاه چیست؟
بدون تردید، فعالیتهای بینالمللی ذاتاً هزینهبر هستند و مدیریت این حوزه بدون توجه به بُعد مالی امکانپذیر نیست. با این حال، به نظر بنده مسئله اصلی صرفاً منابع مالی نیست، بلکه مهمتر از آن توانمندسازی اساتید و دانشجویان برای مشارکت فعال در برنامههای بینالمللی است. اگر بتوانیم این زمینه را فراهم کنیم که اعضای هیئت علمی و دانشجویان ما خودشان مهارت، انگیزه و مسیر لازم برای حضور در فعالیتهای آکادمیک بینالمللی را بیاموزند و دنبال کنند، بخش مهمی از بینالمللیسازی بهصورت طبیعی و پایدار محقق خواهد شد.
در این میان، باید صادقانه گفت که علیرغم ظرفیت بسیار بالایی که در میان اساتید، دانشجویان و فارغالتحصیلان دانشگاه وجود داشته و دارد، در گذشته شاید به این بُعد کمتر توجه شده است. رویکرد ما این است که با استعانت از خداوند با تمرکز بر آموزش، شبکهسازی علمی و تسهیل مشارکت آکادمیک، این ظرفیت نهفته را فعال کنیم و بینالمللیسازی را از یک فعالیت صرفاً اداری، به یک فرهنگ دانشگاهی تبدیل نماییم.
آیا برنامهای برای جذب منابع مالی بیرونی دارید؟
بله. یکی از اولویتهای ما حرکت به سمت همکاریهای پروژهمحور است که امکان بهرهگیری از منابع بیرونی، گرنتهای پژوهشی و مشارکتهای مشترک را فراهم کند. همچنین تلاش میکنیم بخشی از هزینهها در همکاریها توسط طرف خارجی تأمین شود تا فشار بر منابع داخلی کاهش یابد. با این حال ملاحظات و محدودیت هایی نیز وجود دارد که قطعا باید در نظر گرفته شوند.
رویکرد جدید شما نسبت به سفرهای بینالمللی چیست؟
بهشدت به سفرهای بینالمللی اساتید و دانشجویان معتقدم؛ چرا که این سفرها از جهات مختلف، از جمله توسعه علمی، ارتقای مهارتهای فردی و گسترش شبکههای آکادمیک، نقش تعیینکنندهای در بینالمللیشدن دانشگاه دارند. در عین حال، امروز در نقطهای ایستادهایم که تجربههای ارزشمند گذشته پیش روی ماست و میتوانیم با نگاه دقیقتر و پختهتری به این حوزه ورود کنیم. در همین مدت کوتاهی که مسئولیت را پذیرفتهام، افراد مختلفی با دیدگاهها و تجربههای متنوع درباره سفرهای بینالمللی به من مراجعه کردهاند؛ برخی دغدغه هایی مطرح کردند و بسیاری نیز پیشنهادهای ارزشمندی برای توسعه و بهبود این سفرها ارائه دادند که بررسی کارشناسی و دقیق آنها ضروری است. در همین بازه، دو برنامه علمی خارجی نیز هماهنگ شده است که انشاءالله بهزودی، افراد منتخب که دارای مقاله و سایر شرایط علمی لازم هستند، در قالب این برنامهها اعزام خواهند شد.
همچنین پیش از این، اردوها و برنامههای بینالمللی دانشجویی متعددی برگزار شده که خود من نیز بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم در برخی از آنها نقش داشتهام و از نزدیک با ظرفیتها و چالشهای این حوزه آشنا هستم.
در دوره جدید، تلاش ما بر این است که سفرهای بینالمللی با رویکردی کاملاً آکادمیک و برنامهمحور ادامه پیدا کنند؛ به این معنا که هر سفر دارای هدف علمی مشخص باشد، خروجی آن از پیش تعریف شود، تجربههای گذشته بهصورت واقعبینانه آسیبشناسی گردد و تمامی ضوابط و چارچوبهای قانونی بهطور کامل رعایت شود. برای ما موفقیت یک سفر بینالمللی نه در انجام آن، بلکه در آن چیزی است که بعد از بازگشت در دانشگاه اتفاق میافتد؛ از شکلگیری یک همکاری علمی گرفته تا فعالشدن یک پروژه یا شبکه آکادمیک جدید.
فضای سیاسی بینالمللی، پدیده ایرانهراسی و محدودیتهای مرتبط با ویزا و تردد چه تأثیری بر همکاریهای علمی بینالمللی دانشگاه دارد و راهبرد شما برای مدیریت این شرایط چیست؟
بیتردید فضای سیاسی بینالمللی، تحریم، پدیده ایرانهراسی و محدودیتهای ویزا از جمله عواملی هستند که میتوانند بر همکاریهای علمی اثر بگذارند و نادیدهگرفتن آنها واقعبینانه نیست. با این حال، تجربه نشان داده است که این محدودیتها بهمعنای توقف فعالیتهای بینالمللی نیست، بلکه نیازمند بازطراحی هوشمندانه مسیر همکاریهاست.
راهبرد ما بر چند محور استوار است: نخست، تنوعبخشی جغرافیایی همکاریها تا وابستگی دانشگاه به یک یا دو منطقه خاص کاهش یابد و امکان تداوم ارتباطات علمی در شرایط مختلف فراهم شود. دوم، تقویت ارتباطات علمی فردبهفرد میان اساتید و پژوهشگران، چراکه در بسیاری موارد، این نوع تعاملات پایدارتر و کمحساسیتتر از چارچوبهای رسمی و اداری هستند. در کنار این موارد، استفاده هدفمند از ظرفیت همکاریهای آنلاین و ترکیبی را بهعنوان یک فرصت جدی دنبال میکنیم، نه صرفاً جایگزینی موقت برای تعامل حضوری. همچنین تلاش میکنیم پروژههای مشترک علمیِ تعریفشده، مرحلهمند و نسبتاً کمهزینه اما اثرگذار را در اولویت قرار دهیم و برنامهها را با زمانبندی دقیق و قابلپیشبینی طراحی کنیم تا ریسکهای اجرایی به حداقل برسد.
اگر اساتید یا دانشجویان تمایل داشته باشند همکاریهایی را بهصورت مستقیم و خارج از روالهای رسمی اداره کل امور بینالملل آغاز کنند، رویکرد شما در این زمینه چیست؟
ما برای استقلال علمی اساتید و ابتکار عمل دانشجویان ارزش زیادی قائلیم و معتقدیم بسیاری از همکاریهای بینالمللی موفق، دقیقاً از همین ارتباطات علمی فردی شکل میگیرند. از نگاه ما، اداره کل امور بینالملل قرار نیست جای این ارتباطات را بگیرد یا آنها را محدود کند، بلکه وظیفهاش حمایت، تسهیل و کمک به تبدیل این ارتباطات به همکاریهای پایدار و بیحاشیه است. بر همین اساس، هر زمان اساتید یا دانشجویان دانشگاه وارد تعامل علمی با نهادها یا افراد خارجی میشوند، تلاش ما این است که این همکاریها در یک چارچوب منسجم و شفاف ثبت و هماهنگ شود تا از ظرفیتهای حقوقی، اداری و بینالمللی دانشگاه برای پیشبرد بهتر کار استفاده شود و همزمان از بروز موازیکاری یا چالشهای احتمالی جلوگیری گردد.بهطور خلاصه، رویکرد ما ساماندهی و همافزایی است، نه رقابت یا اعمال محدودیت. اداره کل امور بینالملل خود را در حد توان، همراه و در خدمت اساتید و دانشجویان میداند تا مسیر همکاریهای بینالمللی برای آنها سادهتر، مطمئنتر و اثربخشتر شود.
سخن پایانی؟
بینالمللیسازی یک مسیر مشترک است، نه پروژه یک اداره؛ مسیری که تنها با همراهی اساتید، دانشجویان، کارکنان و همه دغدغهمندان دانشگاه معنا پیدا میکند. اداره کل امور بینالملل خود را عضوی از خانواده دانشگاه ادیان و مذاهب میداند و با افتخار دست یاری خود را بهسوی همه اعضای این خانواده دراز میکند تا در حد توان، همراه، پشتیبان و تسهیلگر فعالیتهای بینالمللی آنان باشد. درِ اداره کل امور بینالملل همواره بهروی همه باز است و گفتوگو و همکاری را یک اصل میدانیم.
در این مسیر، صمیمانه از همه اساتید، دانشجویان، همکاران و همراهانی که با ما همکاری می کنند، پیشنهاد می دهند، دعوت ما را برای مشارکت در برنامهها می پذیرند و یا به هر شکل همکاری می کنند، تشکر میکنم. بسیاری از مسیرهای مؤثر و ماندگار بینالمللی، دقیقاً از همین اعتماد و مشارکتهای داوطلبانه شکل میگیرد.
به نهادهای علمی، فرهنگی و دانشگاههای دیگر در داخل و خارج از کشور نیز اعلام میکنیم که دانشگاه ادیان و مذاهب از ظرفیتهای علمی، انسانی و بینرشتهای متعددی برخوردار است و با رویکردی علمی و مسئولانه آماده همکاری و تعمیق روابط علمی مشترک است. ما به آینده این همکاریها بسیار امیدواریم.
ما خود را متعلق به نظام جمهوری اسلامی میدانیم و در برابر ظرفیتها، فرصتها و مسئولیتهایی که در اختیار داریم، احساس تعهد جدی میکنیم و تلاش داریم این ظرفیتها را به شکلی هدفمند و در خدمت منافع علمی و فرهنگی کشور به کار بگیریم.
در حوزه اطلاعرسانی، بهزودی دوماهنامه بینالملل اداره کل امور بینالملل منتشر خواهد شد؛ نشریهای که قصد داریم آن را به یک مرجع ارتباطی مستمر و قابل اتکا برای اعضای هیئت علمی، دانشجویان، فارغالتحصیلان و مراکز همکار تبدیل کنیم. در این دوماهنامه، اخبار، برنامهها، فرصتهای همکاری، گزارش فعالیتها و طرحهای در دست اجرا بهصورت منظم منتشر میشود تا ارتباط ما با جامعه دانشگاهی شفافتر، زندهتر و اثربخشتر باشد. در کنار این، طرحهای خاص منطقهای نیز در دستور کار قرار دارد که انشاءالله در آینده نزدیک، از سوی واحدهای ذیربط درباره جزئیات آنها اطلاعرسانی خواهد شد. پیشاپیش فرارسیدن ماه مبارک رمضان، ماه مهمانی خدا را نیز به همه اساتید، دانشجویان و همکاران گرامی تبریک عرض میکنم و امیدوارم این ماه، فرصتی برای تعمیق نگاه اخلاقی، مسئولانه و انسانی ما در همه عرصهها، بهویژه فعالیتهای علمی و بینالمللی باشد.
