به گزارش روابط عمومی دانشگاه، به همت اداره کل امور بین الملل و با همکاری مرکز صلح و گفت‌وگوی دانشگاه ادیان و مذاهب، نشست علمی با عنوان «نقش باورهای مذهبی در تفاوت رویکردهای کشورهای عربی نسبت به جنگ رمضان» برگزار شد.

در این نشست دکتر محمد جاودان عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب ضمن عرض تسلیت به مناسبت شهادت قائد امت حضرت آیت الله العظمی شهید امام خامنه‌ای (قدس سره) و جمعی از هموطنان عزیزمان در جنگ رمضان، در سخنانی به بررسی نقش باورهای مذهبی در تفاوت رویکردهای کشورهای عربی نسبت به جنگ رمضان پرداخت.

وی در ابتدا با اشاره به اهمیت موضوع تأکید کرد: این موضوع بسیار مهمی است و البته تأکید بر کشورهای عربی همسایه ایران است چون جنگ یادشده این کشورها را به‌نحوی پوشش می‌داد و درگیر کرد. به‌علاوه گسترش زیاد مصادیق موضوع سبب دشواری تحلیل می‌شود چون به داده‌های معتبر زیادی نیاز خواهیم داشت که فعلاً شاید چندان در دسترس نباشند.

عوامل متعدد مؤثر در کنش و واکنش کشورهای همسایه

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه خاطرنشان کرد: می‌دانیم متغیرها و عوامل مختلفی در مواجهه و کنش و واکنش کشورهای همسایه با یکدیگر در مواقع بحران آن هم بحران بزرگی مثل جنگ دخیل اند. عوامل سیاسی، فرهنگی، مذهبی، تاریخی، اقتصادی، ژئوپولیتیکی و جز آنها در این مواجهه و کنش و واکنش‌ها اثر گذارند و این امر تابع متغیرهای متعددی است. وی تصریح کرد: تعدد متغیرها و عوامل نیازمند تخصص‌ها و صاحبان تخصص متعدد در بررسی این موضوع است و نیازمند وقت فراوان برای بررسی ابعاد مختلف موضوع است. دکتر جاودان تأکید کرد: طبعاً در جای خود بایسته است که این بررسی‌ها توسط متخصصان مختلف این عرصه انجام گرفته و مجموع آنها عرضه شوند تا در دام تقلیل‌گرایی و رداکشنیزم گرفتار نشویم.

لزوم توجه به همسایگان غیرعرب ایران برای دقت در تحلیل

وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار داشت: به‌نظر می‌رسد، توجه به همسایه‌های غیر عرب ایران که مشترکات متعدد و البته تفاوت‌های زیادی هم با هم و هم با کشورهای عربی، به‌ویژه از نظر مذهبی، و هم با ایران دارند، می‌تواند ما را در میزان دقت و درستی اثرگذاری عامل مذهب، در مواجهه کشورهای عربی همسایه، با ایران در جنگ رمضان یاری کند.

دسته‌بندی کشورهای عرب همسایه ایران

دکتر محمد جاودان پس از بیان این نکات مقدماتی وارد خود موضوع شد و تأکید کرد که باید سیر مشخصی را دنبال کرد. وی ابتدا به معرفی کشورهای عرب همسایه ایران پرداخت و گفت: کشورهای عرب همسایه ایران عبارت اند از: عراق – با اکثریت شیعه اثناعشری و حاکمیت شیعی همراه و حامی، کویت – با اکثریت سنی و حاکمیت مخالف ایران و مؤالف آمریکا، عربستان با اکثریت سنی-سلفی-وهابی و حاکمیت مخالف ایران و مؤالف آمریکا، همین وضع در مورد امارات، قطر و اردن و بحرین، با یک تفاوت مهم، کشور دارای اکثریت شیعه اثناعشری طرفدار ایران و با حاکمیت سنی ضد ایران و مؤالف و هم‌پیمان آمریکا، و کشور عمان دارای مذهب اکثریت غیر سنی اباضی و حاکمیت طرفدار ایران و یمن شمالی به‌رهبری حوثی‌ها با اکثریت تشیع زیدی و همراه و حامی ایران.

ضرورت توجه به عوامل دیگر برای تحلیل دقیق‌تر

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب تأکید کرد که باید به عوامل دیگری نیز توجه کنیم تا تحلیل نهایی دقیق‌تر شود. وی در ادامه به بررسی سه کشور دارای مذهب تشیع پرداخت و گفت: نخست عراق؛ حاکمیت عراق روابط حسنه با آمریکا دارد ولی ضد اسرائیل است و هیچ رابطه‌ای با آن ندارد؛ مقاومت عراق یا حشد الشعبی یا همان نیروی بسیج مردمی عراق متشکل از گروه‌های شبه‌نظامی متعددی که غالباً شیعه و با نظر دولت عراق در دوران نخست‌وزیری نوری المالکی و با درخواست دولت وی در سال ۲۰۱۴ و نیز فتوای جهاد آیت‌الله سیستانی سه روز پس از آن در مبارزه با داعش پدید آمد و از گروه‌هایی مثل کتائب حزب الله و عصائب الحق و سرایا العتبات و … تشکیل شده است که کاملاً در جبهه ایران ایفای نقش کردند و غالباً از شیعیان اثناعشری اند و با آمریکا و اسرائیل خصومت جدی و آشکاری داشته و حامی ایران اند و معروف است که از گروه‌های نیابتی ایران هستند. وی افزود: پیوندهای مذهبی جدی، عمیق و تاریخی در عتبات و نیز حوزه‌های علمیه و به‌ویژه حوزه نجف در چندسده اخیر و روابط ایرانیان و آمدوشد آنها به دو کشور و حمایت ایران از عراق پس از حمله آمریکا به عراق و به‌ویژه حمایت از تمامیت ارضی و حاکمیت عراق در برابر خطر جدی داعش و نقش ایران در شکل‌دادن به حشد الشعبی پیوندهای عمیقی را بین دو کشور علیرغم جنگ هشت ساله صدام علیه ایران ایجاد کرده است.

بررسی موردی بحرین

دکتر جاودان در ادامه به دومین کشور یعنی بحرین اشاره کرد و گفت: کشور بحرین نیز دارای اکثریت شیعه اثناعشری است. این کشور به‌لحاظ تاریخی جزئی از پیکره ایران بوده که در زمان پهلوی دوم از ایران رسماً جدا شد و حاکمیت آن در دست اقلیت سنی و خاندان آل خلیفه در این کشور است که روابط آن با ایران به‌ویژه پس از بهار عربی تیره شد و در جبهه مخالفان ایران قرار گرفت و در ائتلاف عربی به رهبری عربستان علیه حوثیان یمن در ۲۰۱۴ شرکت کرد و افزون بر آن با اسرائیل هم رابطه برقرار کرد.

وی افزود: قیام شیعیان این کشور را در بهار عربی سرکوب کرد و رهبر دینی و مرجع تقلید آنان آیت‌الله شیخ عیسی قاسم را با سلب تابعیت از ایشان از آن کشور اخراج کرد. این کشور محل پایگاه‌های آمریکا و یکی از مراکز سرمایه‌گذاری آمریکا و دیگر غربیان است و در جنگ رمضان از پایگاه‌های آمریکایی و فضای این کشور به ایران حملات متعددی صورت گرفت و دوبار در شورای امنیت علیه ایران قطعنامه صادر کرد و در اولی به‌جای محکوم کردن تجاوز و حمله غیرقانونی آمریکا و اسرائیل به ایران، محکوم‌نمودن حملات ایران به پایگاه‌های آمریکا در این کشورها را به‌تصویب رساند ولی قطعنامه دوم توسط چین و روسیه وتو شد که خواستار گشودن و خارج کردن کنترل تنگه هرمز از دست ایران بود.

بررسی موردی یمن

دکتر جاودان گفت: کشور یمن است که بخش شمالی آن دارای شیعه زیدی و تحت رهبری حوثیان از سادات و امتداد امامان زیدی یمن هستند گرچه اکنون مدعی امامت زیدی در امتداد تاریخی امامت زیدی یمن نیستند. می‌دانیم که سال‌ها عربستان با تشکیل ائتلاف عربی با کویت، امارات و اردن و با کمک مصر، مراکش و… با حوثیان یمن جنگید و نهایتاً حریف آنان نشد و در این جنگ ایران در کنار حوثیان یمن و حامی آنان بود و یکی از اهداف عربستان از این جنگ قطع پای ایران از یمن در همسایگی خود بود که به آن دست نیافت.

وی افزود: حوثیان در جنگ حماس و اسرائیل در غزه به کمک حماس و غزه شتافت و حملات اسرائیل و آمریکا و بریتانیا را به جان خرید و در جنگ دوازده‌روزه نیز همراه و حامی ایران بود و حملات موشکی به اسرائیل را ادامه داد و آب‌راه باب المندب را ناامن کرد.

استاد دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه به ویژگی‌های مذهبی زیدیان اشاره کرد و گفت: شیعیان زیدی در طول تاریخ شیعه سیاسی بوده و ماهیت سیاسی معطوف به تصدی حاکمیت سیاسی و امامت اهل بیت داشته اند و شرط امامت را دعوت و قیام به سیف دانسته اند. اگرچه در برخی شرایط تاریخی اختلافات و مناقشاتی با امامیه داشته اند اما به‌عنوان شیعه روابط خوبی نیز داشته اند که نمونه آن ایام حکومت آل بویه بوده است ولی مشترکات متعدد مذهبی با شیعه داشته اند.

وی تصریح کرد: وقتی پس از انقلاب اسلامی در ایران تشیع امامی نیز وجه سیاسی پیدا کرد تشیع امامی نیز نوعی تزید پیدا کرد چنانکه نقل است که یکی از رهبران زیدی خطاب به تشیع انقلابی ایران گفته بود تزیدتم و تجعفرنا. این امر افزون بر زمینه‌های پیشینی مذهبی سبب ارتباط روحی و فکری زیدیان یمن به ایران شد و با فراهم شدن حرکت حوثیان یک پیوند جدی میان ایران و یمن برقرار شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب ادامه داد: در جریان هجوم عربستان و ائتلاف عربی این رابطه و پیوند وثیق‌تر شد و حوادث بعدی به قوت آن افزود تا در این جنگ نیز نقش مهمی به‌عهده گرفت و همچون نیرویی آماده و توان‌مند خود را آماده ورود به جنگ در شرایط لازم اعلام کرد و نگه‌داشت نهایتاً در چندین حمله موشکی به اسرائیل نیز شرکت کرد و به‌خصوص مترصد آن ماند که اگر جنگ تشدید شده و وارد مرحله بعدی شود به‌نحو کامل وارد آن شود. بنابراین کاملاً همراه، حامی و طرفدار ایران و ضد اسرائیل و آمریکا. شیعیان زیدی از لحاظ برخی آموزه‌های کلامی مثلاً امتداد امامت بعد از امام حسین از طریق نص یا موضوع مهدویت و برخی جزئیات کلامی یا برخی آموزه‌های فقهی یا حدیثی با امامیه اختلاف نظر دارند اما از لحاظ سیاسی و ستیزه با صهیونیسم و آمریکا و حمایت از فلسطین مثل ایران و متحد ایران هستند.

دکتر جاودان در ادامه به روابط تاریخی اشاره کرد و گفت: باید اضافه کنم که روابط تاریخی ایران هم قدمتی ریشه‌دار داشته و به پیش از اسلام بازگشت می‌کند که طبعاً در ذهنیت تاریخی مردم یمن ریشه دوانده است و مجموعه این عوامل مذهبی و تاریخی و سیاسی و منطقه‌ای سبب پیوند وثیقی میان ایران و زیدیه یمن شده است. جالب است که حتی در یمن جنوبی که غلبه با اهل سنت است و به‌رغم حضور یک‌دهه‌ای امارات و عربستان در یمن جنوبی همراهی مردم آن با ایران دیده می‌شود.

بررسی موردی عمان

چهارمین کشور، کشور عمان بود. دکتر جاودان گفت: کشور عمان یک کشور عربی غیر سنی و غیرشیعی و دارای مذهب اباضی است. مذهبی که ریشه در قرن نخست و اقدامات و دیدگاه‌های سیاسی عبدالله بن اباض تمیمی و به‌قول خود اباضیان جابربن زید تابعی برجسته که از اهالی عمان و زادگاهش در نزدیکی نزوا شهر تاریخی و کهن عمان است، بوده است. این مذهب که امتداد اعتدالی خوارج به‌شمار می‌آید و با تندروان خوارج همچون ازارقه تفاوت‌های بنیادی و جدی دارد در طول تاریخ در منطقه عمان مذهب اصلی مردمان این سرزمین بوده است که در بسیاری از مواقع حاکمیت و امامت اباضی هم برقرار بوده است.

وی افزود: روابط ایران و عمان به‌ویژه از دهه پنجاه شمسی و هفتاد میلادی قرون گذشته با کمک نظامی پهلوی دوم به سلطان قابوس در جنگ با جنبش چپ ظفار و پیروزی بر آنان بسیار محکم و پس از انقلاب اسلامی استمرار یافت. حاکمیت و مردم یمن (عمان) روابط بسیار خوب و احترام‌آمیزی با ایران دارند و این کشور در مواقع لزوم از دیدگاه‌های ایران در مسائل بین‌المللی و منطقه‌ای حمایت کرده و در طی مذاکرات ایران و کشورهای غربی و آمریکا یک میانجی معتمد ایران بوده است. با اسرائیل رابطه رسمی ندارد گرچه روابط مستحکمی با غرب و آمریکا دارد.

دکتر جاودان در خصوص وجوه اشتراک و افتراق مذهبی شیعه و اباضیه گفت: به‌نظر می‌رسد اگرچه شیعه و اباضیه برخی مشترکات مذهبی و عقیدتی کلامی و فقهی دارند اما آنچه از لحاظ مذهبی می‌تواند سبب قرابت این دو مذهب باشد نه اشتراک اعتقادات بلکه زمینه مشترکی است که این دو را به هم نزدیک می‌کند و آن اینکه هردو غیر سنی و از نظر اهل سنت اهل بدعت اند وگرنه اختلافات مذهبی این دو با یکدیگر شاید بیش از اختلافات هر یک با اهل سنت باشد. بله البته یک عقیده تاریخی مشترک در عصر امام علی دارند که از شیعیان امام بوده اند گرچه تشیع اینان بیشتر در بعد سیاسی بوده است. در واقع، این زمینه مذهبی، حمایت عملی نظامی ایران از حاکمیت عمان و برخی زمینه‌های تاریخی در تاریخ نخستین به این ارتباط و پیوند انجامیده است. لذا در جنگ اخیر رمضان فضای این کشور برای حمله به ایران مسدود و آمریکا از پایگاه‌های خود در عمان علیه ایران استفاده نکرد. ایران هم به عمان حمله نکرد برخلاف دیگر همسایگان.

بررسی موردی قطر

دکتر جاودان در ادامه به سایر کشورها پرداخت و گفت: کشور قطر که مذهب کلامی ماتریدی و فقه حنفی دارد نسبت به کویت، امارات و اردن و عربستان موضع ملایم‌تری نسبت به ایران داشت و اگرچه در آغاز جنگ به‌جد مورد حملات متقابل ایران قرار گرفت ولی در ادامه حملات ایران به این کشور کاستی گرفت. این ملایمت نسبی به کمک ایران به قطر در برابر حمله عربستان به این کشور بود که سبب ارتقای روابط آن کشور با ایران در سال‌های اخیر شد. این کشور پیش از جنگ رمضان نقش میانجی نیز کمابیش به‌عهده گرفت. اما در هرصورت پایگاه‌های آمریکا در این کشور و فضای این کشور محل حملات به ایران بود و این کشور مانع آمریکا در برابر این حملات نگردید.

بررسی موردی کویت

این عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب درباره کویت گفت: کشور کویت که اقلیت شیعی اثناعشری عمده‌ای دارد البته با اکثریت سنی و حاکمیت سنی نیز در جنگ رمضان فضا و امکانات و پایگاه‌های آمریکایی آن توسط آمریکا علیه ایران استفاده و از مبادی حملات به ایران بود. جالب است که این کشور در حمله صدام به آن کشور و اشغال آن توسط عراق در آغاز دهه ۹۰ قرن قبل میلادی ایران به‌جد از این کشور حمایت کرد ولی این کشور در عوض به اندازه قطر هم موضع ملایمی در جنگ رمضان اتخاذ نکرد.

بررسی موردی امارات

دکتر جاودان در خصوص امارات اظهار داشت: اما امارات که روابط تجاری زیادی هم با ایران داشته از قبل و بعد از انقلاب و جمعیت سرمایه‌گذار ایرانی زیادی هم در آن اقامت دارند در این جنگ موضع سرسختانه‌ای نسبت به ایران اتخاذ کرد و فضا، امکانات و پایگاه حملات آمریکا علیه ایران شد و با اسرائیل هم رابطه دیپلماتیک برقرار کرده است. البته ایران هم حملات متعددی به پایگاه‌ها و مراکز آمریکایی در این کشور به عمل آورد و جالب است که اعلام پیروزی بر ایران هم کرد چنانکه اخیراً بحرین هم چنین کرد.

بررسی موردی اردن

وی در ادامه به وضع اردن اشاره کرد و گفت: وضع اردن هم مشابه کویت است گرچه با میزان کمتری در جنگ حضور داشته است به سبب دوری از میدان جنگ. اما ایران هم به‌تلافی پایگاه‌هایی را در این کشور مورد اصابت قرار داد. این کشور از لحاظ مذهبی سنی اشعری و فقه شافعی است.

بررسی موردی عربستان

دکتر جاودان در پایان این بخش به عربستان اشاره کرد و گفت: کشور عربستان با اکثریت سنی وهابی-سلفی و پادشاهی حامی وهابیت که روابط خوبی در مجموع پس از انقلاب اسلامی با ایران نداشته است در جنگ اخیر از پایگاه‌ها و فضای کشور برای تهاجم علیه ایران استفاده شد و ایران هم مقابله به مثل کرد هرچند عربستان در ظاهر خود را از تقابل با ایران دور نگه داشت و اظهار می‌کرد که باید مسائل با دیپلماسی حل شود ولی اخباری هم حاکی از آن بود که این کشور و امارات از جمله مشوقان و محرکان آمریکا برای حمله به ایران بوده اند. موضع ضدشیعی مذهبی این کشور و اکثریت وهابی آن و نیز رقیب منطقه‌ای بودن برای ایران و تضاد منافع در ماجرای یمن و سوریه و لبنان با ایران بر تقابل بین دو کشور نیز دامن زده است.

نقش مذهب در کنار سایر عوامل

دکتر محمد جاودان در جمع‌بندی مباحث خود گفت: به این ترتیب شاید بتوان گفت صرفاً عامل مذهبی در حمایت یا تقابل با ایران در این کشورهای عرب همسایه تعیین‌کننده نبوده و عوامل مختلف سیاسی و منطقه‌ای و تاریخی در این امر اثرگذار بوده و مواجهه این کشورها را در جنگ رمضان تعیین می‌کرده است. شاید بتوان گفت عامل مذهبی در نوع مواجهه تعیین‌کننده بوده است به‌شرط نبود موانع.

وی تصریح کرد: به عبارت دیگر و با بیانی دقیق‌تر باید بگویم مذهب بیشتر نقش یک عامل تقویت‌کننده یا جهت‌دهنده داشته، نه عامل اصلی تصمیم‌گیری. یعنی دولت‌ها ابتدا بر اساس منافع سیاسی و امنیتی خود تصمیم می‌گیرند، اما مذهب می‌تواند آن تصمیم را قوی‌تر کند یا شکل خاصی به آن بدهد.

دکتر جاودان برای روشن‌تر شدن موضوع چند مثال ساده ارائه کرد: در عراق اکثریت مردم شیعه هستند و میان جامعه دینی عراق و ایران پیوندهای تاریخی و مذهبی عمیقی وجود دارد؛ مثل حوزه‌های علمیه نجف و قم یا زیارت عتبات. همین پیوند مذهبی باعث شده است که بخشی از نیروهای عراقی، مانند حشد الشعبی، به ایران نزدیک باشند و در بسیاری از مسائل در کنار ایران قرار بگیرند. اما در عین حال دولت عراق با آمریکا هم روابطی دارد. بنابراین می‌بینیم که مذهب تأثیرگذار بوده، اما تنها عامل نبوده است.

وی افزود: در یمن نیز زیدی‌ها از نظر تاریخی نوعی نزدیکی فکری با تشیع دارند و نگاه سیاسی آنان به مسئله امامت و مبارزه با ظلم باعث شده است که در تقابل با اسرائیل و آمریکا و در حمایت از ایران موضعی نزدیک داشته باشند. در اینجا عامل مذهبی در کنار شرایط سیاسی و منطقه‌ای نقش مهمی در نزدیکی ایران و حوثی‌ها داشته است.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در خصوص بحرین گفت: اما در بحرین وضعیت برعکس است. اکثریت مردم شیعه‌اند، ولی حکومت سنی است و به آمریکا و عربستان نزدیک است. به همین دلیل سیاست رسمی کشور در برابر ایران مخالف بوده است. این نشان می‌دهد که ساختار حکومت و منافع سیاسی گاهی از مذهب جامعه مهم‌تر می‌شود.

وی درباره عمان نیز اظهار داشت: در عمان نیز وضع جالبی دیده می‌شود. مردم این کشور نه سنی‌اند و نه شیعه، بلکه اباضی هستند. با وجود این، عمان روابط خوبی با ایران دارد و در بسیاری از تنش‌ها نقش میانجی را ایفا کرده است. این نشان می‌دهد که عوامل تاریخی و سیاسی می‌توانند حتی از تفاوت‌های مذهبی مهم‌تر باشند.

دکتر جاودان در ادامه گفت: در مقابل، کشورهایی مانند عربستان، امارات و تا حدی کویت و اردن که حکومت‌های سنی دارند و از نظر امنیتی به آمریکا نزدیک‌اند، در این جنگ بیشتر در جبهه مخالف ایران قرار گرفتند. در اینجا رقابت منطقه‌ای و اتحادهای سیاسی نقش بسیار مهمی داشته است، و اختلاف مذهبی نیز تا حدی این تقابل را تشدید کرده است.

دکتر محمد جاودان در پایان نتیجه‌گیری خود را بسیار ساده بیان کرد و گفت: اگر بخواهیم نتیجه کلی را خیلی ساده بیان کنیم، می‌توان گفت: مذهب به تنهایی تعیین‌کننده رفتار کشورهای عرب همسایه ایران در جنگ رمضان نبوده است. اما در بسیاری از موارد به شکل‌گیری نوع رابطه یا شدت حمایت و مخالفت کمک کرده است.

وی تأکید کرد: منافع سیاسی و امنیتی معمولاً تصمیم اصلی را تعیین می‌کنند و مذهب گاهی به آن تصمیم جهت و رنگ خاصی می‌دهد. به همین دلیل می‌بینیم که در میان کشورهای عربی همسایه ایران، بعضی کشورها با وجود نزدیکی مذهبی با ایران، کاملاً همراه ایران نیستند و بعضی کشورها با وجود تفاوت مذهبی، روابط خوبی با ایران دارند.

دکتر جاودان در پایان خاطرنشان ساخت: این نشان می‌دهد که در سیاست منطقه‌ای مذهب مهم است، اما تنها عامل تعیین‌کننده نیست و باید آن را در کنار عوامل سیاسی، تاریخی و ژئوپولیتیکی بررسی کرد. چون اگر مذهب عامل اصلی بود، همه کشورهای شیعه یا نزدیک به شیعه باید هم‌جهت عمل می‌کردند و همه کشورهای سنی باید در یک جبهه واحد می‌بودند.