دکتر محمدمهدی تسخیری تأکید کرد؛
استقلال ملت‌ها در گرو قدرت ملی و مقابله با سلطه خارجی است
تاریخ انتشار:
۱۳ آبان در فرهنگ سیاسی جمهوری اسلامی به نماد استقلال‌خواهی، مقابله با سلطه‌جویی، مقاومت در برابر مداخله خارجی و مشارکت سیاسی مردم، به‌ویژه نسل جوان، تبدیل شده است.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه ادیان و مذاهب، نشست علمی «۱۳ آبان و تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی؛ بازخوانی جایگاه، نقش و پیامدها» به همت دفتر هم‌اندیشی استادان دانشگاه و با همکاری معاونت ارتباطات و امور بین‌الملل، با سخنرانی حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمدمهدی تسخیری، معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب، برگزار شد.
دکتر تسخیری در ابتدای این نشست با اشاره به جایگاه تاریخی ۱۳ آبان گفت: این روز صرفاً یادآور چند حادثه تاریخی نیست، بلکه نمادی از استقلال ملی، حاکمیت سیاسی، مقابله با مداخله خارجی و حق ملت‌ها در تعیین سرنوشت خویش است. برای شناخت دقیق این مناسبت باید آن را در بستر تاریخ معاصر ایران و تحولات نظام بین‌الملل بررسی کرد.
وی با اشاره به سه واقعه مهم تاریخی در ۱۳ آبان، نخستین حادثه را تبعید امام خمینی در سال ۱۳۴۳ دانست و اظهار کرد: این تبعید در پی اعتراض امام به تصویب قانون کاپیتولاسیون صورت گرفت؛ قانونی که به مستشاران نظامی آمریکا و خانواده‌های آنان مصونیت قضایی در ایران اعطا می‌کرد. امام خمینی در سخنرانی چهارم آبان ۱۳۴۳ این توافق را مغایر استقلال و عزت ملت ایران دانستند و حکومت پهلوی در واکنش به اعتراض ایشان، در سحرگاه ۱۳ آبان همان سال، ایشان را به ترکیه تبعید کرد.
به گفته وی، اهمیت این واقعه در آن بود که استقلال سیاسی و مقابله با نفوذ خارجی به یکی از محورهای اصلی مبارزات امام خمینی تبدیل شد و پیوند میان مبارزه با استبداد داخلی و وابستگی خارجی را آشکار ساخت.
سخنران نشست دومین واقعه را حادثه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران عنوان کرد؛ روزی که نیروهای نظامی حکومت پهلوی به تجمع دانش‌آموزان و دانشجویان معترض حمله کردند و شماری از آنان به شهادت رسیدند و تعدادی مجروح شدند. این حادثه در شرایطی رخ داد که دانشگاه به یکی از کانون‌های اصلی اعتراض علیه حکومت تبدیل شده بود و حضور دانش‌آموزان در کنار دانشجویان نشان می‌داد دامنه اعتراض‌ها به گروه خاصی محدود نیست. از همین رو، این روز به نماد آگاهی، مقاومت و مشارکت سیاسی نسل جوان تبدیل شد و عنوان «روز دانش‌آموز» را به خود گرفت.
وی سومین واقعه را تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ دانست و گفت: پذیرش محمدرضا پهلوی در آمریکا برای معالجه، نگرانی‌هایی را در میان نیروهای انقلابی ایجاد کرده بود؛ نگرانی‌هایی که با توجه به تجربه کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و نقش سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا در سرنگونی دولت دکتر مصدق، ریشه تاریخی داشت.
معاون ارتباطات و امور بین الملل دانشگاه ادیان و مذاهب گفت: در چنین فضایی، گروهی از دانشجویان مسلمان پیرو خط امام سفارت آمریکا را اشغال کردند. این اقدام ۴۴۴ روز ادامه یافت و سرانجام در ۳۰ دی ۱۳۵۹ با آزادی گروگان‌ها پایان پذیرفت. دانشجویان معتقد بودند سفارت آمریکا تنها یک مرکز دیپلماتیک نبوده و از آن برای جمع‌آوری اطلاعات و مداخله در امور داخلی ایران استفاده می‌شده است.
دکتر تسخیری با بیان اینکه امام خمینی از این واقعه با عنوان «انقلاب دوم» یاد کردند، افزود: اگر این سه حادثه را در یک چارچوب تحلیلی بررسی کنیم، ۱۳ آبان ۱۳۴۳ نماد اعتراض به امتیازدهی به قدرت خارجی، ۱۳ آبان ۱۳۵۷ نماد مقاومت نسل جوان در برابر استبداد و ۱۳ آبان ۱۳۵۸ نماد گسست سیاسی و راهبردی از نظم پیشین روابط ایران و آمریکا است.
۱۳ آبان در حافظه جمعی ملت ایران
معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب در بخش دوم سخنان خود با عنوان «۱۳ آبان در حافظه جمعی ملت ایران؛ از یک حادثه تاریخی تا یک نماد ملی» اظهار کرد: همه حوادث تاریخی به نمادهای ماندگار تبدیل نمی‌شوند، اما برخی رویدادها به‌تدریج معنایی فراتر از زمان وقوع خود پیدا می‌کنند و به بخشی از هویت تاریخی ملت‌ها تبدیل می‌شوند.
وی افزود: ۱۳ آبان در حافظه تاریخی جامعه ایرانی یادآور سه تجربه مهم است؛ نخست، تجربه مداخله خارجی در سرنوشت کشور که از رقابت‌های استعماری در دوره قاجار تا اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ امتداد دارد؛ دوم، تجربه وابستگی و فقدان استقلال در تصمیم‌گیری سیاسی که اعتراض به کاپیتولاسیون نمونه برجسته آن بود؛ و سوم، تجربه حضور و مشارکت مردم در تعیین سرنوشت سیاسی کشور.
به گفته وی، این سه تجربه موجب شده است ۱۳ آبان در فرهنگ سیاسی جمهوری اسلامی به نماد استقلال‌خواهی، مقابله با سلطه‌جویی، مقاومت در برابر مداخله خارجی و مشارکت سیاسی مردم، به‌ویژه نسل جوان، تبدیل شود.
۱۳ آبان در اندیشه و بیانات رهبران جمهوری اسلامی
دکتر تسخیری در بخش سوم به جایگاه ۱۳ آبان در اندیشه امام خمینی و مقام معظم رهبری پرداخت و گفت: در نگاه امام خمینی، مسئله اصلی در مواجهه با آمریکا صرفاً اختلاف سیاسی یا دیپلماتیک نبود، بلکه موضوع استقلال، حاکمیت ملی و جلوگیری از بازگشت سلطه خارجی بر ایران اهمیت داشت. از این منظر، اعتراض به کاپیتولاسیون در سال ۱۳۴۳ و حمایت از حرکت دانشجویان در سال ۱۳۵۸، دو جلوه از یک نگرش سیاسی بودند.
وی با اشاره به تعبیر «انقلاب دوم» برای تسخیر لانه جاسوسی اظهار کرد: امام خمینی معتقد بودند استقلال سیاسی تنها با تغییر حکومت محقق نمی‌شود، بلکه باید ساختارهای وابستگی و زمینه‌های اعمال نفوذ قدرت‌های خارجی نیز از میان برود.
سخنران نشست با اشاره به بیانات امام شهید درباره مخالفت با سلطه‌طلبی و ضرورت شکسته شدن سلطه قدرت‌های بزرگ بر ملت‌ها گفت: در این نگاه، موضوع ۱۳ آبان دشمنی با یک ملت یا نژاد نیست، بلکه اعتراض به روحیه سلطه‌طلبی و دخالت در سرنوشت ملت‌هاست. بنابراین، مفهوم استکبارستیزی را باید فراتر از منازعه دوجانبه ایران و آمریکا و در چارچوب استقلال ملت‌ها و مقابله با سلطه‌جویی بررسی کرد.
وی همچنین با اشاره به بیانات مقام معظم رهبری، سه محور اساسی را در تبیین جایگاه ۱۳ آبان برشمرد: استقلال و حاکمیت ملی از حقوق بنیادین ملت‌هاست؛ مخالفت با سلطه‌جویی دولت‌ها به معنای دشمنی با مردم آن کشورها نیست؛ و مقاومت در برابر مداخله خارجی زمانی پایدار و اثربخش خواهد بود که بر آگاهی عمومی، توان علمی، قدرت اقتصادی و انسجام ملی استوار باشد.
دکتر تسخیری در ادامه با اشاره به پیام حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی، اظهار کرد: در این پیام، ۱۳ آبان نماد صف‌آرایی جبهه حق در برابر جبهه باطل معرفی شده و با بازخوانی بیش از هفت دهه خصومت آمریکا با ملت ایران، بر ضرورت هوشیاری و استمرار مقاومت در برابر سلطه‌طلبی تأکید شده است.
وی افزود: تأکید رهبر معظم انقلاب بر راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» و نقش وحدت و انسجام ملی، نشان می‌دهد که استقلال و مقابله با سلطه خارجی تنها با اتکا به اراده مردم محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند پیشرفت همه‌جانبه، تقویت توان علمی و اقتصادی و حضور فعال نسل جوان، دانشجویان و دانش‌آموزان در عرصه‌های مختلف است.
نگاه جهان به ۱۳ آبان و تغییر مناسبات قدرت
دکتر تسخیری در بخش چهارم با عنوان «نگاه جهان به ۱۳ آبان؛ از تسخیر لانه جاسوسی تا تغییر مناسبات قدرت» به واکنش‌های بین‌المللی اشاره کرد و گفت: مواضع کشورها در برابر بحران لانه جاسوسی، تنها بر اساس اصول اعلام‌شده آنها شکل نمی‌گرفت، بلکه منافع ملی، رقابت‌های ژئوپلیتیکی و ملاحظات امنیتی نیز در آن نقش داشت.
وی با اشاره به موضع اتحاد جماهیر شوروی افزود: مسکو با اصل گروگان‌گیری موافق نبود، اما همزمان از این بحران برای انتقاد از سیاست‌های آمریکا استفاده می‌کرد. وتوی قطعنامه پیشنهادی تحریم اقتصادی ایران در شورای امنیت در ژانویه ۱۹۸۰ نیز نمونه‌ای از تأثیر رقابت قدرت‌های بزرگ بر موضع‌گیری‌های بین‌المللی بود.
وی تأکید کرد: برای فهم واکنش جهانی به ۱۳ آبان، نباید تنها به مواضع رسمی کشورها توجه کرد، بلکه باید منافع و محاسبات سیاسی پشت این مواضع را نیز مورد بررسی قرار داد.
لانه جاسوسی و مسئله نفوذ منطقه‌ای
معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه در بخش پنجم با عنوان «لانه جاسوسی آمریکا و مسئله نفوذ منطقه‌ای؛ یک خوانش راهبردی» اظهار کرد: ایران پیش از انقلاب اسلامی یکی از متحدان راهبردی آمریکا در منطقه بود و به دلیل موقعیت جغرافیایی، مجاورت با اتحاد شوروی، دسترسی به خلیج فارس و منابع انرژی، جایگاه مهمی در راهبرد امنیتی واشنگتن داشت.
وی افزود: آمریکا از طریق روابط سیاسی، نظامی و اطلاعاتی بر تصمیم‌گیری‌های راهبردی ایران نفوذ قابل توجهی داشت و تجربه کودتای ۲۸ مرداد، حمایت از حکومت پهلوی، حضور مستشاران خارجی و تصویب قانون کاپیتولاسیون در شکل‌گیری این برداشت تاریخی نقش داشتند. با پیروزی انقلاب اسلامی، این موقعیت دگرگون شد و تسخیر سفارت آمریکا به نقطه‌ای نمادین در پایان نظم پیشین روابط تهران و واشنگتن تبدیل گردید.
دکتر تسخیری با اشاره به اینکه تسخیر سفارت به‌تنهایی به معنای پایان نفوذ آمریکا در منطقه نبود، گفت: آمریکا در دهه‌های بعد برای حفظ موقعیت خود در خلیج فارس و غرب آسیا، سازوکارهای نظامی و امنیتی تازه‌ای ایجاد کرد. بحران لانه جاسوسی، قطع روابط دیپلماتیک، مسدود شدن دارایی‌های ایران و شکست عملیات نظامی نجات گروگان‌ها در طبس، تقابل دو کشور را تشدید کرد.
وی با اشاره به دکترین کارتر در ژانویه ۱۹۸۰ تصریح کرد: تأکید آمریکا بر اهمیت راهبردی خلیج فارس و آمادگی برای استفاده از نیروی نظامی در این منطقه، علاوه بر بحران ایران، تحت تأثیر عواملی همچون حمله شوروی به افغانستان نیز قرار داشت. بنابراین، بحران ۱۳ آبان یکی از عوامل تشدیدکننده بازآرایی راهبرد امنیتی آمریکا بود، نه تنها علت آن.
وی در ادامه به پیامدهای دوگانه این واقعه اشاره کرد و گفت: از یک سو، انقلاب اسلامی به نمادی از استقلال‌خواهی و نفی نفوذ خارجی تبدیل شد و از سوی دیگر، بحران لانه جاسوسی زمینه فشارهای دیپلماتیک و رسانه‌ای علیه ایران را فراهم کرد. در دهه‌های بعد نیز تحریم‌های اقتصادی، فشارهای سیاسی و رویارویی‌های امنیتی و نظامی در منطقه ادامه یافت. از این منظر، اختلاف ایران و آمریکا صرفاً به یک پرونده سیاسی محدود نیست، بلکه به جایگاه ایران در نظم امنیتی منطقه و حدود نفوذ قدرت‌های خارجی مربوط می‌شود.
پیامدهای بین‌المللی ۱۳ آبان؛ فرصت‌ها و هزینه‌ها
دکتر تسخیری در بخش ششم با عنوان «پیامدهای بین‌المللی ۱۳ آبان؛ فرصت‌ها و هزینه‌ها» تأکید کرد: ارزیابی این واقعه نیازمند پرهیز از نگاه یک‌سویه است؛ زیرا ۱۳ آبان از یک طرف به تقویت هویت استقلال‌طلبانه و تغییر جایگاه ایران انجامید و از طرف دیگر، هزینه‌های سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک به همراه داشت.
وی تغییر بنیادین مناسبات ایران و آمریکا، دگرگونی جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای و تبدیل مسئله ایران به یکی از موضوعات دائمی سیاست خارجی آمریکا را از مهم‌ترین پیامدهای سیاسی و راهبردی این واقعه دانست.
به گفته وی، مسدود شدن دارایی‌های ایران در آمریکا، تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های مالی نیز از جمله پیامدهای اقتصادی بحران بودند که در دهه‌های بعد استمرار یافتند. در عرصه حقوقی و دیپلماتیک نیز شکل‌گیری پرونده در دیوان بین‌المللی دادگستری و صدور رأی علیه ایران از هزینه‌های مهم این واقعه به شمار می‌رود.
معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب افزود: این تجربه نشان می‌دهد کشورها حتی هنگام دفاع از استقلال و امنیت خود باید میان اهداف سیاسی و ابزارهای حقوقی و دیپلماتیک تمایز قائل شوند و بتوانند از مواضع خود با اسناد معتبر و استدلال‌های قابل دفاع در عرصه بین‌المللی حمایت کنند.
سخنران نشست همچنین افزایش توجه آمریکا به حفظ حضور نظامی و امنیتی در خلیج فارس، گسترش پایگاه‌های نظامی و تقویت همکاری‌های دفاعی با برخی کشورهای منطقه را از دیگر پیامدهای تحولات پس از انقلاب دانست و تأکید کرد: تسخیر لانه جاسوسی به معنای پایان نفوذ آمریکا در منطقه نبود، بلکه مناسبات دو طرف وارد مرحله تازه‌ای شد.
چگونه می‌توان از سرمایه تاریخی ۱۳ آبان برای تأمین منافع ملی ایران بهره برد؟
دکتر تسخیری در بخش پایانی سخنان خود با عنوان «چگونه می‌توان از سرمایه تاریخی ۱۳ آبان برای تأمین منافع ملی ایران بهره برد؟» گفت: این مناسبت نباید صرفاً به مراسم سالانه، شعارها و بازگویی خاطرات تاریخی محدود شود، بلکه باید از ظرفیت آن برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی و مناسبات بین‌المللی بهره گرفت.
وی نخستین راهکار را تبدیل روایت تاریخی ۱۳ آبان به روایتی مستند و بین‌المللی دانست و اظهار کرد: باید اسناد تاریخی مربوط به کودتای ۲۸ مرداد، کاپیتولاسیون، تبعید امام خمینی و مداخلات آمریکا در تحولات ایران گردآوری و به زبان‌های مختلف منتشر شود. انتشار اسناد رسمی وزارت خارجه آمریکا و اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده سازمان سیا می‌تواند به اعتبار علمی این روایت کمک کند و امکان قضاوت مستقل را برای مخاطبان خارجی فراهم آورد.
معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب دومین راهکار را تفکیک میان مردم آمریکا و سیاست‌های دولت این کشور عنوان کرد و افزود: مخالفت با سیاست‌های سلطه‌جویانه نباید به معنای دشمنی با ملت‌ها تلقی شود. بسیاری از شهروندان آمریکایی نیز در دوره‌های مختلف نسبت به جنگ، مداخله نظامی و سیاست‌های دولت خود اعتراض کرده‌اند. از این رو، تبیین پیام ۱۳ آبان در چارچوب دفاع از حقوق ملت‌ها می‌تواند زمینه گفت‌وگو با دانشگاهیان، اندیشمندان و فعالان صلح در جهان را فراهم کند.
دکتر تسخیری بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز علمی ایران و جهان را سومین راهکار دانست و گفت: برگزاری نشست‌های مشترک علمی با موضوعاتی همچون حاکمیت ملی و مداخله خارجی در حقوق بین‌الملل، کودتای ۲۸ مرداد، مقاومت و استقلال ملت‌ها، تأثیر انقلاب اسلامی بر نظم امنیتی غرب آسیا و پیامدهای حقوقی و انسانی تحریم‌ها و جنگ‌های منطقه‌ای می‌تواند به تبیین علمی این مناسبت کمک کند.
وی همچنین بر ضرورت استفاده از ظرفیت کتاب، میزگرد، فیلم‌نامه و آثار نمایشی برای انتقال این مفاهیم به عرصه جهانی تأکید کرد و افزود: در فرصت پساجنگ می‌توان از ظرفیت سازمان ملل و نهادهای بین‌المللی برای طرح اصولی همچون برابری حاکمیتی دولت‌ها و منع مداخله در امور داخلی کشورها بهره گرفت.
معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب در پایان با تأکید بر اهمیت دیپلماسی فعال خاطرنشان کرد: یک کشور مستقل می‌تواند با همه کشورها، حتی کشورهایی که با آنها اختلافات جدی دارد، گفت‌وگو کند؛ مشروط بر آنکه این گفت‌وگو بر پایه احترام متقابل، منافع ملی و عدم مداخله در امور داخلی باشد.
وی تصریح کرد: ۱۳ آبان تنها یادآور روزی نیست که ملت ایران در برابر یک قدرت خارجی ایستاد، بلکه یادآور این حقیقت است که استقلال یک ملت زمانی به سرمایه‌ای پایدار تبدیل می‌شود که در کنار اراده سیاسی، از دانش، قدرت، انسجام ملی، عقلانیت دیپلماتیک و توانایی حضور مؤثر در عرصه بین‌المللی برخوردار باشد.
دکتر تسخیری در پایان سخنان خود ابراز امیدواری کرد که این مسیر به ظهور منجی دو عالم و گسترش عدالت جهانی منجر شود.
گفتنی است این نشست با جمع‌بندی دکتر محمد زرقانی، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب و دبیر علمی این نشست، ادامه یافت. در پایان نیز نشست علمی «۱۳ آبان و تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی؛ بازخوانی جایگاه، نقش و پیامدها» با پرسش و پاسخ حاضران به کار خود پایان داد.
