به گزارش روابط عمومی دانشگاه به نقل از ایکنا، دکتر میثم ایرانی، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، در یادداشتی با عنوان «جمرستان؛ سرگذشت یک جنبش در دل سرکوب و مقاومت» آورده است:

در میان آثاری که به تاریخ معاصر عراق می‌پردازند، کمتر کتابی را می‌توان یافت که هم‌زمان واجد دقت تاریخی، نگاه تحلیلی و حساسیت اجتماعی باشد. «جمرستان: سرگذشت جنبش اسلام‌گرای عراق ۱۲۹۵–۱۳۹۵» نوشته سیدعلی مؤمن از همین دست آثار است؛ کتابی که صرفاً یک روایت تاریخی از رخداد‌ها و شخصیت‌ها ارائه نمی‌دهد، بلکه می‌کوشد لایه‌های زیرین یک قرن تحولات فکری، سیاسی و تشکیلاتی در عراق را آشکار کند. این اثر، از همان صفحات آغازین، خواننده را وارد فضایی می‌کند که در آن تاریخ، سیاست، دین، هویت و منازعه بر سر آینده یک جامعه، در هم تنیده شده‌اند.

«جمرستان» را می‌توان تلاشی جدی برای فهم ریشه‌های جنبش اسلام‌گرای عراق دانست؛ جنبشی که در خلأ شکل نگرفت، بلکه در بستر تحولات بزرگ منطقه‌ای و داخلی، از فروپاشی نظم عثمانی و ورود استعمار بریتانیا گرفته تا شکل‌گیری دولت مدرن عراق، نزاع‌های ایدئولوژیک، رشد جریان‌های سکولار و کمونیستی و نیز نقش پررنگ حوزه نجف و مرجعیت دینی، به تدریج قوام یافت.

نویسنده در این کتاب نشان می‌دهد که اسلام‌گرایی در عراق را نمی‌توان به یک واکنش مقطعی یا وارداتی فروکاست؛ این جریان، ریشه در حافظه تاریخی، تجربه اجتماعی و نیاز‌های عینی یک جامعه در حال دگرگونی دارد.

از نقاط قوت کتاب، توجه آن به نهادسازی و تشکل‌یابی است. در بخش‌های مربوط به پیدایش حزب دعوت اسلامی، نویسنده از مرحله‌ای سخن می‌گوید که در آن حرکت‌های پراکنده و واکنشی، به‌سوی سازمان‌یافتگی سیاسی و فکری حرکت می‌کنند. این گذار، اهمیت بسیار دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که جنبش اسلام‌گرای عراق تنها در سطح شعار یا اعتراض باقی نماند، بلکه توانست به‌تدریج ساختار، برنامه، شبکه و زبان سیاسی خود را شکل دهد.

در این میان، نام‌هایی، چون سیدمحمدباقر صدر جایگاهی محوری پیدا می‌کنند؛ چهره‌ای که در تاریخ اندیشه اسلامی و سیاسی عراق، نه فقط یک متفکر، بلکه یکی از نقاط عطف مهم در پیوند میان حوزه، جامعه و سیاست به‌شمار می‌آید.

کتاب در فصل‌های آغازین خود به‌خوبی نشان می‌دهد که نجف اشرف صرفاً یک شهر مذهبی نیست، بلکه یکی از کانون‌های اصلی تولید فکر، هویت و مقاومت در جهان شیعی معاصر است. نجف در این اثر، نه‌تنها محل زیست و تربیت عالمان دینی، بلکه میدان تقابل اندیشه‌ها و پروژه‌های سیاسی نیز است. از یک‌سو، دولت‌های مستقر در عراق می‌کوشند نظم خود را تحکیم کنند.

از سوی دیگر، جریان‌های اسلامی در برابر پروژه‌های سکولار، ناسیونالیستی و کمونیستی، برای حفظ هویت دینی و اجتماعی جامعه شیعی تلاش می‌کنند. همین تقابل، یکی از خطوط اصلی روایت کتاب را شکل می‌دهد.

یکی از نکات مهمی که کتاب با دقت بر آن تأکید می‌کند، رابطه میان سرکوب و تقویت مقاومت است. در روایت «جمرستان»، فشار‌های امنیتی و سیاسی دولت‌ها علیه اسلام‌گرایان، صرفاً به حذف یا تضعیف این جریان‌ها منتهی نمی‌شود؛ گاه همین فشارها، زمینه‌ساز انسجام بیشتر، رادیکال‌تر شدن مطالبات و گسترش شبکه‌های پنهان و آشکار مقاومت می‌شود. این نکته برای فهم تاریخ معاصر عراق بسیار مهم است، زیرا نشان می‌دهد که سیاست حذف و خشونت، در بسیاری موارد، به جای پایان دادن به یک جنبش، آن را به مرحله‌ای تازه از بازآرایی و تداوم می‌برد.

«جمرستان» همچنین از آن جهت ارزشمند است که به تاریخ عراق تنها از زاویه یک بازیگر نمی‌نگرد. نویسنده در کنار بررسی حزب دعوت اسلامی، به مواضع دیگر تشکل‌های اسلامی، نقش مرجعیت، تحرکات سیاسی حکومت‌ها، مواجهه با کمونیسم و ناسیونالیسم عربی، و نیز وضعیت متغیر نیرو‌های اسلام‌گرا در برابر حکومت‌های وقت می‌پردازد.

این چندلایگی، اثر را از یک گزارش تک‌بعدی فراتر می‌برد و به آن کیفیتی تحلیلی می‌بخشد. خواننده در این کتاب با یک سلسله رخداد منفصل مواجه نیست؛ بلکه با شبکه‌ای از علت‌ها، پیامد‌ها و منازعه‌ها روبه‌رو می‌شود که در مجموع، چهره سیاسی عراق را در یک قرن اخیر ساخته‌اند.

در بخش‌های مربوط به دوره‌های بعدی، کتاب به‌تدریج وارد فاز‌های حساس‌تری می‌شود، از اقدامات رژیم‌های حاکم برای مهار اسلام‌گرایان گرفته تا اعدام آیت‌الله صدر و سپس دوره‌هایی که در آن اسلام‌گرایان و دولت، در نسبت‌های پیچیده‌تری از تقابل، احتیاط و بازسازی قرار می‌گیرند. همین مسیر تاریخی است که کتاب را به اثری فراتر از یک مطالعه صرفاً آرشیوی بدل می‌کند.

«جمرستان» در حقیقت می‌کوشد توضیح دهد که چگونه یک جنبش، در دل فشار، تبعید، زندان، اعدام و طرد سیاسی، همچنان توان بازتولید خود را حفظ می‌کند و چگونه حافظه جمعی، از شکست‌ها نیز سرمایه مقاومت می‌سازد.

از منظر پژوهشی، این کتاب برای چند گروه از مخاطبان اهمیت ویژه دارد. نخست، پژوهشگران تاریخ معاصر عراق و خاورمیانه؛ دوم، علاقه‌مندان به جنبش‌های اسلامی و تشیع سیاسی؛ سوم، دانشجویان علوم سیاسی، تاریخ، مطالعات منطقه‌ای و الهیات سیاسی و چهارم، خوانندگانی که می‌خواهند نسبت میان دین و سیاست را نه در سطح کلی‌گویی، بلکه در یک تجربه تاریخی مشخص و مستند دنبال کنند.

افزون بر این، وجود ضمیمه آماری درباره ادیان، مذاهب و اقوام عراق در پایان کتاب، نشان می‌دهد که نویسنده به بُعد داده‌محور و زمینه‌شناسانه نیز توجه داشته و اثر را در سطحی فراتر از روایت صرف نگاشته است.

در نهایت، اگر بخواهیم «جمرستان» را در یک عبارت خلاصه کنیم، باید آن را تاریخ تحلیلی جنبش اسلام‌گرای عراق بنامیم؛ تاریخی که از دل تحولات آغاز قرن بیستم برمی‌خیزد، با شکل‌گیری تشکل‌های اسلامی و نقش‌آفرینی حوزه نجف ادامه می‌یابد و در مواجهه با دولت‌های اقتدارگرا و پروژه‌های رقیب فکری، به مرحله‌های تازه‌ای از آزمون و بازتعریف می‌رسد.

این کتاب برای کسانی که می‌خواهند عراق معاصر را بهتر بفهمند، تنها یک منبع تاریخی نیست؛ دریچه‌ای است برای دیدن پیوند‌های عمیق میان ایمان، هویت، سیاست و مقاومت.

«جمرستان» از آن دست کتاب‌هایی است که پس از خواندن، فقط اطلاعاتی به ذهن نمی‌افزاید، بلکه زاویه نگاه خواننده را نیز تغییر می‌دهد؛ و شاید همین، مهم‌ترین ویژگی یک کتاب جدی و ماندگار باشد.