به گزارش روابط عمومی دانشگاه، به همت گروه قرآن و حدیث و با همکاری معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه ادیان و مذاهب، اولین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی ترجمه قرآن و حدیث با عنوان از وحی تا واژه، با حضور و سخنرانی استاد ابوالفضل بهرام‌پور، مترجم پیشکسوت و استاد برجسته قرآن کریم، در جمع اساتید، پژوهشگران و دانشجویان برگزار شد.

در این نشست استاد ابوالفضل بهرام‌پور در ابتدای سخنان خود با ابراز خرسندی از حضور در این نشست علمی و قرآنی گفت: افتخار می‌کنم از نظر معنوی در حضور نامه‌رسان‌های خدا هستم. من به شما توصیه می‌کنم که به مقام نامه‌رسانی برسید و مبلغان کلام خدا باشید. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: من برای شما ناصح امین هستم و یک کلمه از خودم نمی‌گویم؛ من رساله و پیام الله را به شما می‌رسانم. شما نیز باید خود را مبلغ و نامه‌رسان خدا بدانید.

وی با اشاره به خاطره‌ای از دوران تبلیغ خود در استان فارس افزود: سال‌ها پیش در شیراز جلسات تفسیر قرآن برگزار می‌کردم. یکی از جوانان، پس از جلسه به من گفت: من از اقلیت نجات‌یافته سوره قاف هستم. این جمله برای من بسیار جالب بود و مرا به این فکر فرو برد که چگونه قرآن می‌تواند انسان‌ها را دگرگون کند و به مقاماتی برساند که حتی تصورش را هم نمی‌کنیم.

چهار تکلیف پیامبران و لزوم عمل علما

استاد بهرام‌پور در ادامه با اشاره به چهار تکلیف پیامبران الهی تصریح کرد: پیامبران به چهار تکلیف مکلف بودند: تلاوت کتاب، تعلیم کتاب، تعلیم حکمت و تزکیه. این چهار تکلیف، زنجیره‌ای به هم پیوسته است؛ اگر فقط تلاوت باشد و تعلیم نباشد، مردم آیات را می‌شنوند اما نمی‌فهمند. اگر تعلیم باشد و حکمت نباشد، مفاهیم را می‌فهمند اما نمی‌دانند چگونه آن را در زندگی به کار بگیرند. و اگر تزکیه نباشد، دانا می‌شوند اما پاک نمی‌شوند.

وی افزود: امامان معصوم (ع) که وارثان علم پیامبران هستند، بلافاصله به این چهار تکلیف عمل می‌کردند و هیچ شکی در آن نیست. آن‌ها هم قرآن را تلاوت می‌کردند، هم مفاهیم آن را تعلیم می‌دادند، هم حکمت آن را بیان می‌کردند و هم مردم را تزکیه می‌نمودند.

استاد بهرام‌پور سپس با طرح این پرسش اساسی که «آیا علمای ما نیز به این دستور عمل می‌کنند؟» تصریح کرد: این سؤالی است که باید با صداقت به آن پاسخ دهیم. آیا علمای ما نیز به این دستور عمل می‌کنند؟ آیا امامان جمعه و واعظان ما فقط به تلاوت کتاب بسنده می‌کنند و از تعلیم کتاب و تعلیم حکمت غافل شده‌اند؟ متأسفانه در بسیاری از موارد، تنها تلاوت کتاب صورت می‌گیرد و تعلیم کتاب و حکمت مورد غفلت قرار می‌گیرد. امامان معصوم (ع) بلافاصله به این تکالیف عمل می‌کردند و هیچ شکی در آن نیست.

وی با تأکید بر اینکه تلاوت کتاب بدون تعلیم آن، اثرگذاری لازم را ندارد، افزود: در نماز جمعه‌ها و مجالس وعظ، غالباً فقط تلاوت کتاب صورت می‌گیرد. من به یکی از امامان جمعه که با من دوست بود، گفتم: تو باید در تمام مساجد، تفسیرهای سه‌دقیقه‌ای بین الصلاتین برگزار کنی و جوخه‌جوخه تعلیم کتاب راه بیندازی. تعلیم کتاب کلاسش بالاتر از تلاوت است و تعلیم حکمت از آن هم بالاتر است، زیرا انسان را به تزکیه و تصفیه می‌رساند.

حکمت چیست و چگونه تعلیم داده می‌شود؟

این استاد برجسته قرآن کریم در ادامه به تبیین مفهوم حکمت پرداخت و گفت: بسیاری از ما نمی‌دانیم حکمت چیست. خداوند در سوره اسرا می‌فرماید: ذلِکَ مِمَّا أَوْحَی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ؛ این‌ها حکمت‌هایی است که من به تو وحی کردم. حکمت یعنی فهم برآیند آیات و عمل به آن. وقتی آیه‌ای را می‌خوانیم، باید ببینیم آن آیه چه می‌خواهد از ما و برآیندش چیست. آن برآیند، همان حکمت است.

مترجم پیشکسوت و استاد برجسته قرآن کریم با اشاره به نمونه‌ای از حکمت در قرآن افزود: خداوند در سوره اسرا می‌فرماید: وَلا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا؛ با تکبر در جامعه راه نرو که حقیر می‌شوی. این یک حکمت است. اگر این حکمت را در زندگی پیاده کنیم، نفوذ کلام ما در دیگران بیشتر می‌شود. همچنین خداوند می‌فرماید: وَلا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ؛ چیزی را که درست نمی‌دانی، درباره‌اش اظهار نظر نکن. این نیز حکمت است. اگر کسی بدون علم و برهان چیزی را رد یا قبول کند، در وجودش جهل و نادانی راه می‌یابد.

ظرافت‌های ترجمه قرآن؛ نمونه‌های عملی

استاد بهرام‌پور در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرافت‌های ترجمه قرآن کریم، به تحلیل آیه ۱۷ سوره نساء پرداخت و گفت: خداوند در این آیه می‌فرماید: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ؛ توبه فقط برای کسانی است که از روی نادانی مرتکب گناه می‌شوند و سپس به زودی توبه می‌کنند. در اینجا باید به دو نکته توجه کرد: اول اینکه یعملون فعل مضارع است و نشان می‌دهد که گناه در حال انجام شدن است، نه گذشته. دوم اینکه سوء مفرد آمده و سیئات جمع. چرا؟ زیرا کسی که یک بار گناه می‌کند و بلافاصله توبه می‌کند، توبه‌اش پذیرفته می‌شود، اما کسی که بارها گناه می‌کند و آن را رها می‌کند تا در عالم برزخ متولد شود، توبه‌اش پذیرفته نمی‌شود.

وی با تشبیه عالم برزخ به رحم مادر افزود: همانطور که جنین در رحم مادر رشد می‌کند و سپس متولد می‌شود، اعمال ما نیز در عالم برزخ متولد می‌شوند. اگر گناهی را در همین دنیا قبل از اینکه به عالم برزخ برود، در نطفه خفه کنیم و توبه کنیم، از عواقب آن در امان می‌مانیم. اما اگر آن را رها کنیم، در عالم برزخ به صورت موجوداتی وحشتناک متولد می‌شود و ما را آزار خواهد داد. قرآن کریم با این تعبیر زیبا، به ما می‌آموزد که هر گناهی را بلافاصله با توبه از بین ببریم.

نقد ترجمه‌های نادرست از آیات قرآن

استاد بهرام‌پور در ادامه با نقد برخی ترجمه‌های نادرست از آیات قرآن کریم تصریح کرد: متأسفانه برخی مترجمان و مفسران، آیات قرآن را به درستی ترجمه نکرده‌اند. مثلاً در سوره زلزال، خداوند می‌فرماید: إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها؛ وقتی زمین به لرزه درآید، لرزه خود را. در اینجا زلزال مفعول مطلق است و به معنای شدت زلزله نیست، بلکه به معنای زلزله مخصوص زمین است. برخی این آیه را به زلزله شدید ترجمه کرده‌اند که نادرست است. همچنین در آیه وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها، زمین بارهای سنگین خود را بیرون می‌ریزد. این بارهای سنگین، همان اعمال انسان‌هاست که زمین شهادت می‌دهد.

وی با اشاره به آیه یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها افزود: زمین در روز قیامت اخبار خود را بازگو می‌کند. این یعنی زمین شاهد اعمال ماست و در دادگاه الهی شهادت می‌دهد. حالا برخی مترجمان این آیه را به در آن روز مردم از قبرها برمی‌خیزند ترجمه کرده‌اند که نادرست است. مردم خیلی وقت است که از قبرها برخاسته‌اند و در صحنه قیامت حاضر شده‌اند. این آیه درباره شهادت زمین است، نه برخاستن از قبرها.

روش تدریس ترجمه قرآن به عموم مردم

استاد بهرام‌پور در بخش دیگری از سخنان خود به روش تدریس ترجمه قرآن به عموم مردم اشاره کرد و گفت: من سال‌ها در مساجد و نماز جمعه‌ها ترجمه قرآن را به مردم عادی آموزش داده‌ام. روش من این است که ابتدا لغات کلیدی آیه را با مردم تمرین می‌کنم. مثلاً می‌گویم ذلک یعنی آن، هذا یعنی این. سپس از آن‌ها می‌خواهم که خودشان آیه را ترجمه کنند. وقتی می‌بینم که می‌توانند، تشویقشان می‌کنم و می‌گویم: باریکلا! خودتان مترجم قرآن شدید. این روش بسیار مؤثر است و مردم عادی هم می‌توانند قرآن را بفهمند.

وی با اشاره به تجربه موفق خود در نماز جمعه پردیسان افزود: چهار جلسه در نماز جمعه پردیسان برگزار کردم و هر جلسه حدود ۵۰۰ نفر می‌نشستند و به آموزش ترجمه قرآن گوش می‌دادند. این نشان می‌دهد که مردم تشنه فهم قرآن هستند و اگر ما به زبان ساده و با روش درست آموزش دهیم، استقبال می‌کنند. من به شما توصیه می‌کنم که در مساجد و محافل، ترجمه قرآن را به مردم آموزش دهید. این کار، هم برای خودتان برکت دارد و هم برای جامعه مفید است.

لزوم توجه به مال حلال در ترجمه آیه انفاق

استاد بهرام‌پور در ادامه با اشاره به آیه وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ تصریح کرد: خداوند در این آیه می‌فرماید: از آنچه ما به آن‌ها روزی کرده‌ایم، انفاق می‌کنند. در اینجا نکته مهمی وجود دارد: مما رزقنا یعنی از آنچه ما روزی کرده‌ایم، نه از هر مالی که به دست می‌آید. اگر مالی از راه حرام به دست آمده باشد، رزق الله نیست و نباید در راه خدا انفاق شود. من به شما توصیه می‌کنم که مال حرام به خانواده و فرزندان خود ندهید، زیرا در این آیه تأکید شده که انفاق باید از مال حلال باشد.

وی با اشاره به نکته دیگری از این آیه افزود: اگر آیه را به صورت و آنچه روزی آن‌ها کردیم، انفاق می‌کنند ترجمه کنیم، معنایش این می‌شود که همه چیز را باید انفاق کنند، در حالی که این طور نیست. دقیق‌ترین ترجمه این است: و به مقداری از آنچه روزی‌شان کرده‌ایم، انفاق می‌کنند. این ترجمه هم عوام‌فهم است و هم خواص‌پسند.

این مترجم پیشکسوت و استاد برجسته قرآن کریم با اشاره به سه گروه از گویندگان و نویسندگان گفت: سه گروه در بیان مطالب قرآنی وجود دارند: گروه اول کسانی که حرف‌هایشان خواص‌پسند است اما عوام آن را نمی‌فهمند، مانند برخی از مفسران بزرگ. گروه دوم کسانی که حرف‌هایشان عوام‌فهم است اما خواص‌پسند نیست. گروه سوم کسانی که هم عوام‌فهم و هم خواص‌پسند هستند، مانند مرحوم مطهری و برخی از معاصران. من تلاش کرده‌ام که در بیان خود، از گروه سوم پیروی کنم و مطالب قرآنی را به گونه‌ای بیان کنم که هم عموم مردم بفهمند و هم اهل علم بپسندند.

تأکید بر لزوم ترجمه دقیق آیات پیچیده

استاد بهرام‌پور در پایان سخنان خود با تأکید بر لزوم ترجمه دقیق آیات پیچیده قرآن کریم خاطرنشان کرد: برخی آیات قرآن بسیار پیچیده و نکته‌دار هستند و مترجم باید دقت زیادی در ترجمه آن‌ها داشته باشد. مثلاً آیه إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَلاسِلَ وَأَغْلالًا وَسَعِیرًا یا آیات مربوط به علم یقین و مراتب ظن. در سوره تکاثر خداوند می‌فرماید: کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ؛ اگر با علم یقینی می‌دانستید. در اینجا باید بین علم یقینی و علم غیر یقینی فرق گذاشت. بسیاری از مترجمان این ظرافت‌ها را در نظر نمی‌گیرند و ترجمه‌شان ناقص است.

وی افزود: من به دانشجویان و پژوهشگران توصیه می‌کنم که قبل از تفسیر و تأویل آیات، ابتدا ترجمه دقیق آن‌ها را یاد بگیرند. اگر ترجمه آیه‌ای درست نباشد، تفسیر آن نیز اعتبار نخواهد داشت. لذا باید در ترجمه قرآن، نهایت دقت و امانت‌داری را به خرج دهیم.

گفتنی است در ابتدای این نشست، دکتر محمد طاهری، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به آغاز سلسله نشست‌های تخصصی ترجمه قرآن و حدیث اظهار داشت: ترجمه قرآن، سخن گفتن از مسئولیتی بزرگ است؛ زیرا مترجم قرآن در جایگاهی حساس ایستاده است. از یک سو باید امانت‌دار کلام الله باشد و از سوی دیگر، مخاطبی پیش روی اوست که درصدد است از رهگذر زبان مقصد، کلام خداوند را فهم کند. لذا جایگاه مترجم قرآن، جایگاهی بسیار خطیر و حساس است.

وی با اشاره به ترجمه‌های ارزشمند قرآن کریم در دوره معاصر افزود: خوشحالیم که امروز میزبان استاد عزیز و چهره شناخته‌شده عرصه ترجمه قرآن، جناب استاد بهرام‌پور هستیم. ایشان سال‌ها در این حوزه تلاش کرده‌اند و ترجمه ایشان از قرآن کریم، یکی از ترجمه‌های ارزشمند و ماندگار در زبان فارسی است.

لازم به ذکر است در حاشیه این نشست، حاضران ضمن بهره‌مندی از بیانات استاد بهرام‌پور، سؤالات و دیدگاه‌های خود را درباره ترجمه قرآن کریم مطرح کردند و مقرر شد جزوه آموزشی ترجمه قرآن که توسط استاد بهرام‌پور تهیه شده است، در اختیار دانشجویان و علاقه‌مندان قرار گیرد.