با مشارکت دانشگاه ادیان و مذاهب؛
آیین رونمایی از مجموعه مقالات و پوستر همایش بینالمللی «غدیر در میراث عارفان مسلمان» برگزار شد
تاریخ انتشار:
در میراث مکتوب عارفان، چه شیعه و چه اهل سنت، واقعه غدیر ذکر شده و مورد اهتمام بوده است. ما باید از همین دریچه وارد شویم و این موضوع را در جهان اسلام ترویج کنیم.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه، آیین رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بینالمللی «غدیر در میراث عارفان مسلمان» با همکاری دانشگاه ادیان و مذاهب، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد.
دکتر حمیدرضا مطهری، رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت(ع) پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر، به عنوان یکی از مدیران و نظارتکنندگان علمی این پروژه، به ارائه گزارشی دقیق از روند انتشار ۶ جلد مقاله مرتبط با همایش پرداخت.
وی در خصوص انتشار مقالات همایش غدیر بیان کرد: «شروع این کار را یکی از عتبات مقدسه (آستان حسینی) انجام داد. با همکاری مراکز مختلف، کار ثبتنام و فراخوان انجام شد، اما وقتی کار به انتها رسید، متأسفانه آن نهاد به دلایل مختلف از برگزاری همایش و نشر مقالات خودداری کرد. بار دیگر با همت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و دانشگاه ادیان و مذاهب، این پروژه را از سر گرفتیم.»
رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت(ع) پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: مقالات در ۶ جلد به زبان فارسی منتشر شده و یک جلد نیز به زبان عربی و انگلیسی در دست انتشار است. بسیاری از مقالات اولیه قابلیت انتشار علمی نداشتند و پس از حذف، اصلاح و غنیسازی، این مجموعه نهایی به چاپ رسید.
نقش مخرب خواص؛ از بنیهاشم تا بنیامیه
دکتر مطهری با طرح این پرسش اساسی که «چرا با وجود خطبه غدیر، این واقعه مهجور ماند؟»، پاسخ را در رفتار «خواص» خواند و گفت: «بسیار درباره غدیر صحبت شده، اما درباره نقش خواص در عدم توجه به غدیر، آنچنان که باید حق مطلب ادا نشده است. نقش منفی و ویرانگر خواص در اینجا کلیدی است. خواص به چند دسته تقسیم میشوند اول دنبالهروان سقیفه: که اصلاً به غدیر توجه نداشتند. دوم رقبای بنیهاشم (بنیامیه و سفیانیان): که طبیعتاً مخالف بودند. و سوم خود بنیهاشم».
دکتر مطهری افزود: «نکته من این است که چرا از خود بنیهاشم توجه چندانی به غدیر نشد؟ نقش مخرب خواص زمانی معنا مییابد که آن کسانی که باید به غدیر استناد میکردند، استناد نکردند.»
مقایسه حضرت زهرا(س) و عباس بن عبدالمطلب
وی برای اثبات مدعای خود، به مقایسه دو چهره شاخص پرداخت و تشریح کرد: حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه با لحنی عتابآمیز به اهل سقیفه میفرماید: “چگونه فراموش کردید که پیامبر در غدیر فرمود: مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌ مَولاه؟” ایشان به روشنی به غدیر استناد میکنند. دوم عباس بن عبدالمطلب (عموی پیامبر)؛ که وقتی خبر سقیفه به عباس رسید، به امیرالمؤمنین(ع) گفت: دستت را بیاور تا با تو بیعت کنم. من عموی پیامبرم. اگر من بیعت کنم، کسی با تو مخالفت نخواهد کرد. اما امیرالمؤمنین(ع) این پیشنهاد را نپذیرفت.»
دکتر مطهری افزود: «چرا عموی پیامبر به حدیث غدیر استناد نکرد؟ چرا عباس بر اساس سنت جاهلی، پیشنهاد بیعت داد؟» در عصر جاهلیت، پس از مرگ رئیس قبیله، پسر او جانشین پدر میشد، و اگر نداشت، بزرگترین فرد خاندان یا فردی شجاع و سخاوتمند جانشین وی میشد. عباس هم بر اساس همان رسم جاهلی میگفت: من بزرگ خاندانم، من را قبول کنید. او حق خودش را به علی(ع) واگذار میکرد. این دقیقاً نادیده گرفتن غدیر و بازگشت به عصر جاهلیت است.»
پیامدهای شوم این نگاه در طول تاریخ
دکتر مطهری این تحلیل را تا دورههای بعدی تاریخ اسلام ادامه داد و افزود: «بر همین اساس بود که بعدها عباسیان وقتی بر مسند قدرت نشستند، به علویان میگفتند: شما هیچ حقی در حکومت ندارید، زیرا هنگام رحلت پیامبر، عباس (عموی پیامبر) زنده بود. این دقیقاً همان سنت جاهلی است. به همین دلیل نادیده گرفتن نص غدیر توسط نزدیکان پیامبر، نه تنها در سقیفه، بلکه در جریان عاشورا و حکومت امام حسن مجتبی(ع) نیز نقش مخربی ایفا کرده است.
دکتر مطهری در پایان با ابراز امیدواری گفت: «امیدواریم با احیای بیش از پیش غدیر و عمل به محتوای آن، بتوانیم در نهادینهسازی ولایت امیرالمؤمنین(ع) گام برداریم. همانطور که حضرت زهرا(س) به غدیر استناد کرد، ما نیز باید غدیر را چراغ راه خود قرار دهیم.»
در ادامه آیین رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر، دکتر محمد غفورینژاد، دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب و دبیر علمی سلسله همایشهای بینالمللی غدیر، به تشریح جزئیات این رویداد علمی پرداخت.
دکتر غفورینژاد سخنان خود را با اشاره به تاریخچه شکلگیری همایشهای غدیر آغاز کرد. وی ضمن قدردانی از نمایندگی عتبه حسینیه(ع) در قم که ایده اولیه همایش غدیر را در سال ۱۴۰۲ مطرح کرده بودند تجلیل نموده و تأکید کرد: این همایش با پیام آیتالله العظمی سبحانی برگزار و بازتاب گستردهای در محافل علمی داشت.
دکتر غفورینژاد با اشاره به یکی از چالشهای اولیه این اقدام گفت: «وقتی موضوع غدیر برای برگزاری همایش مطرح شد، برخی سیگنال میدادند که “غدیر زیاد کار شده و حرف جدیدی برای گفتن ندارد.” اما وقتی جلسات کمیته علمی جلو رفت، دیدیم این سخن دقیق نیست. مثلاً در میان مذاهب کلامی اسلام مانند معتزله، اشاعره، ماتریدیه، سلفیه و اهل حدیث، هیچ پژوهش منسجمی درباره دیدگاه این مذاهب نسبت به واقعه غدیر وجود نداشت.»
وی افزود: در همایش پیشین، این خلأ تا حدی پر شد و حتی درباره فرقههای شیعی مانند نصیریه، اسماعیلیه و زیدیه نیز مقالاتی تدوین گردید. اما یکی از موضوعاتی که به صورت ویژه در همایش جدید دنبال خواهد شد، «غدیر نزد متصوفه» است.
تصوف اهل سنت؛ متحد استراتژیک پیروان اهل بیت(ع)
دکتر غفورینژاد ضمن مطرح کردن «نظریه وحدت عرفانی» تشریح کرد: ممکن است برخی به این دیدگاه ایراد بگیرند، من معتقدم مهمترین متحد استراتژیک و راهبردی پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام) در جهان اسلام، متصوفه اهل سنت هستند. اگر این روابط و مناسبات را در افق ۵۰ ساله و ۱۰۰ ساله در نظر بگیریم، آن طیفی از اهل سنت که میتوانیم با آنها تعامل مثبت و مناسبات گسترده برقرار کنیم و حمایتشان را جلب نماییم، همین جریان عرفانی است.»
وی با استناد به تخمینهای آماری گفت: «جمعیت این طیف فکری بین ۵۰۰ تا ۹۰۰ میلیون نفر تخمین زده میشود. هیچ طیف فکری به این گستردگی در جهان اسلام نداریم. تصوف و عرفان، یک جریان پرشمار و چندلایه است که در سراسر جهان اسلام پراکنده شده است.»
وی تأکید کرد: «متصوفه عموماً انسانهای معتدل و معقولی هستند که محبت شدیدی نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) دارند. قرابتهای فراوانی میان این جریان و مکتب اهل بیت(علیهم السلام) وجود دارد. بله، انحرافاتی در برخی فرقههای صوفیه وجود دارد، اما همانطور که مرحوم علامه طباطبایی میفرمودند: “در همه نحلهها انحراف هست.” ما خودمان در تشیع نیز فرقههای انحرافی داریم، اما فرقه حقه اثناعشریه بحمدالله در اکثریت است. در نگاه کلان و در مقیاس نیم قرن و یک قرن، متصوفه میتوانند مهمترین بازوی راهبردی ما باشند. به همین دلیل همایش بعدی را متمرکز بر “غدیر در میراث عارفان مسلمان” نامگذاری کردهایم.»
تشریح ۵ محور اصلی همایش بینالمللی آینده
دکتر غفورینژاد با اشاره به جلسات متعدد کمیته علمی، پنج محور اصلی همایش را به تفصیل تشریح کرد.
محور اول: غدیر در تفاسیر عرفانی
وی با اشاره به خلأ پژوهشی در این حوزه گفت: «آیه ولایت، آیه اکمال دین و آیه تبلیغ در تفاسیر عرفانی چگونه تحلیل شده است؟ حدیث غدیر در این تفاسیر چه جایگاهی دارد؟ تحقیقات در این زمینه یا صورت نگرفته یا به اندازه کافی نیست.»
محور دوم: غدیر در ادبیات عرفانی فارسی و عربی
دکتر غفورینژاد از شکلگیری یک «تراث ادبی» به نام «غدیریهها» از روز هجدهم ذیالحجه سال دهم هجرت خبر داد و گفت: «اولین غدیریه را حسان بن ثابت انصاری سرود. پس از آن، در طول قرون، شعرای نامدار – که بسیاری از آنها مانند (خواجه عبدالله انصاری، خاقانی شیروانی، عطار نیشابوری، مولوی، سعدی شیرازی و حافظ شیرازی) گرایشهای عرفانی و صوفیانه داشتند – اشعاری در وصف غدیر سرودهاند.»
محور سوم: غدیر در منابع عرفان نظری
دکتر غفورینژاد تأکید کرد: این محور شامل بررسی آیه اکمال دین، آیه تبلیغ و موضوع «ختم ولایت» در آثار عرفانی نظری (مانند آثار ابن عربی و پیروانش) میشود، اما پژوهش درخور توجهی در این زمینه صورت نگرفته است.
محور چهارم: غدیر از دیدگاه فرق معنویتگرای شیعه
وی گفت: در طول تاریخ تشیع، فرقههای معنویتگرایی مانند حروفیه، نقطویه، مشعشعیان و در دوره معاصر علویان ترکیه (ملغمهای از بکتاشیه و نصیریه) و علویان سوریه شکل گرفتهاند. دیدگاه این فرقهها درباره غدیر، محور چهارم همایش را تشکیل میدهد.
محور پنجم: غدیر در طریقتهای عرفانی
دکتر غفورینژاد در پایان افزود: «تنها به طریقتهای شیعی مانند ذهبیه، نوربخشیه و نعمتاللهیه محدود نمیشویم. در میان طریقتهای عرفانی اهل سنت مانند کبرویه، قادریه، نقشبندیه، رفاعیه و در دوره متأخرتر بریلویه، موضوع غدیر مورد توجه قرار گرفته و آثار علمی و ادبی تولید شده است. البته متأسفانه به این حوزه نیز پرداخته نشده است.»
در ادامه آیین رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر، دکتر عبدالرضا بنی علی، مدیر گروه فرق مرکز گفتوگوی ادیان و فرهنگ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، با رویکردی دیپلماتیک و عملگرایانه، راهبردهایی را برای بینالمللیسازی واقعه غدیر ارائه کرد.
دکتر بنی علی با تقسیمبندی سهگانه از منظرهای تحلیل غدیر، بیان کرد: «یک زاویه دید، نگاه شیعیان اثناعشری است. ما هر سال یک روز را به عنوان عید غدیر گرامی میداریم، مراسم برگزار میکنیم، جشن و سرور میگیریم و تبریکات رد و بدل میکنیم. اما خب، حتی در میان خود ما نیز به اندازه کافی به این موضوع توجه نشده است. همانطور که دکتر جعفرطیاری رئيس محترم دانشگاه ادیان و مذاهب اشاره کردند، اگر به غدیر درست پرداخته بودیم، شاید هرگز واقعه عاشورا را در تاریخ مشاهده نمیکردیم.»
دکتر بنی علی گفت: «زاویه دوم نگاه خلافت و حکومت است. اگر بخواهیم از نگاه خلافت و حکومت – آنچه مد نظر نبی مکرم اسلام(ص) بود – به قضیه نگاه کنیم، نمیتوانیم جهان اسلام را حول این محور جمع کنیم. این نگاه، سخت و باعث طرح بیشتر مسائل اختلافی خواهد شد.»
وی افزود: «زاویه سوم نگاه ولایت و وصایت (زاویه مطلوب) است. اما اگر از نگاه ولایت و وصایت به این موضوع نگاه کنیم – همانطور که دکتر غفورینژاد نیز اشاره کردند – در میراث مکتوب عارفان، چه شیعه و چه اهل سنت، واقعه غدیر ذکر شده و مورد اهتمام بوده است. به نظر بنده، ما باید از همین دریچه وارد شویم و این موضوع را در جهان اسلام ترویج کنیم.»
دکتر بنی علی برای روشنتر شدن بحث خود از یک تشبیه استفاده کرد و گفت: «فرض کنیم ما یک ماشین خراب داریم، مرحله اول این است که بتوانیم آن را احیا و موتور آن را روشن کنیم و یک حرکتی به آن بدهیم. مرحله بعدی، سرعت گرفتن است. مرحله اول ما همین است که بتوانیم غدیر را در میراث عارفان مسلمان، به خصوص از اهل سنت، در جهان اسلام زنده کنیم. إنشاءالله پس از آن، قدمهای بعدی را برخواهیم داشت. احیای غدیر در جهان اهل سنت یک «پروژه تدریجی» است. قدم اول، زنده کردن یاد غدیر در میان عرفای اهل سنت است و این کار شدنی و ممکن است، زیرا این واقعه در متون اصلی عرفانی آنها ثبت شده است. پس از موفقیت در این مرحله (روشن کردن ماشین)، میتوان به مراحل بعدی (سرعت گرفتن) فکر کرد.»
نقدی بر مغفول ماندن غدیر در جهان اهل سنت
دکتر بنی علی در پایان سخنان خود، مجدداً بر اهمیت انتخاب محور «غدیر در میراث عارفان مسلمان» تأکید کرد و گفت: «متأسفانه واقعه غدیر در جهان اهل سنت مغفول واقع شده است. ما باید تلاش کنیم که این مناسبت و این حادثه را زنده کنیم. نقطه اشتراک را پیدا کنیم، نه نقطه اختلاف را. نقطه اشتراک، همان وصایت و ولایت است که میتواند قدم اول باشد. به جای بحث بر سر خلافت بلافصل حضرت علی(ع) که محل نزاع کلامی سنگینی با اهل سنت است، بر مفهوم «ولایت عرفانی» و «وصایت معنوی» تمرکز کنیم که در متون عرفانی فریقین به وفور یافت میشود.»
گفتنی است در این مراسم حجت الاسلام والمسلمین دکتر مصطفی جعفرطیاری، رئیس دانشگاه ادیان و مذاهب، دکتر حمیدرضا مطهری، رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت(ع) پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دکتر عبدالرضا بنی علی، مدیر گروه فرق مرکز گفتوگوی ادیان و فرهنگ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و دکتر محمد غفورینژاد، دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب به ارائه سخنرانی پرداخته و در پایان مراسم، از مجموعه ۶ جلدی مقالات همایش غدیر و همچنین پوستر همایش بینالمللی «غدیر در میراث عارفان مسلمان» با حضور اساتید رونمایی شد.
