به گزارش روابط عمومی دانشگاه؛ نشست علمی «نقش تاریخی حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) در صیانت از نظامات هدایت نبوی» به همت دانشکده مطالعات اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب و با همکاری معاونت فرهنگی و دانشجویی برگزار شد. در این نشست، استادان و پژوهشگران با بازخوانی خطبه‌ها و کنش‌های تاریخی حضرت فاطمه زهرا(س)، ابعاد مختلف نقش آن حضرت در پاسداری از نظام هدایت نبوی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) را بررسی کردند.

دکتر سیدمحمد حسینی در ارائه خود با تأکید بر اهمیت بازخوانی خطبه‌های حضرت زهرا(س) گفت: اعتراض و احتجاج بانوی دو عالم پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، فراتر از یک منازعه سیاسی ساده، دفاعی بنیادین از محورهای اساسی نظام رسالت نبوی، یعنی امامت، امت و شریعت، در برابر انحرافات ساختاری جامعه پس از رحلت رسول‌الله(ص) بود.

وی با اشاره به بازتاب این حقایق تاریخی در منابع اهل سنت خاطرنشان کرد که این گزارش‌ها تنها به منابع امامیه محدود نیست و مورخان و ادیبان اهل سنت نیز به ثبت آن اهتمام ورزیده‌اند. از جمله این منابع می‌توان به کتاب «بلاغات النساء» اثر ابن‌طیفور، از دانشمندان و ادیبان اهل سنت در قرن سوم هجری (متوفای ۲۸۰ق)، «اعلام النساء» اثر عمر رضا کحّاله و «السقیفه و الفدک» اثر ابوبکر جوهری اشاره کرد که با تمرکز بر دو خطبه فدکیه و خطبه عیادت زنان مهاجر و انصار از حضرت زهرا(س)، به این موضوع پرداخته‌اند.

دکتر حسینی افزود: حضرت زهرا(س) در این خطبه‌ها با زبانی صریح و انتقادی، از تغییر معیارهای جامعه و دور شدن مردم از مسیر اصلی رهبری تعیین‌شده الهی انتقاد می‌کنند و هشدار می‌دهند که این انحراف، انسجام امت را از بین برده و جامعه را به سمت بحران و استبداد سوق می‌دهد. در واقع، بحران جانشینی ریشه در ناتوانی جامعه در حفظ و نهادینه‌سازی نظام هدایت نبوی پس از رحلت پیامبر(ص) در بستر تاریخ داشت. از این‌رو، حضرت زهرا(س) در کنار امیرالمؤمنین(ع) برای بازگرداندن جامعه به مسیر حقیقی تلاش کردند، اما با اصرار بر انحراف جامعه مواجه شدند.

دکتر محمد زارع بوشهری نیز در ادامه نشست، در دو بخش به تبیین ابعاد کنشگری حضرت زهرا(س) در صیانت از نظام هدایت نبوی پرداخت. وی در بخش نخست، با اشاره به مقابله حضرت زهرا(س) با جریان انحراف پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) اظهار داشت: آن حضرت برای بیدارسازی حافظه جمعی جامعه، از دو شیوه سخنرانی عمومی و رایزنی‌های چهره‌به‌چهره بهره گرفتند و تلاش کردند نظام ترسیم‌شده از سوی پیامبر(ص) در واقعه غدیر را نه صرفاً به‌عنوان یک رخداد تاریخی، بلکه به‌مثابه برنامه‌ای مبتنی بر نظام هدایت معرفی کنند.

دکتر بوشهری تأکید کرد: تقلیل کنش سیاسی حضرت زهرا(س) به «خطبه فدکیه» به هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست؛ بلکه فریادهای رسای آن حضرت را باید «فاطمیات» نامید؛ مجموعه‌ای از اقدامات حساب‌شده که در راستای صیانت از برنامه پیامبر(ص) صورت گرفت تا جریان انحراف نتواند با بهره‌گیری از سکوت یا فراموشی امت، مشروعیت خود را به دست آورد و تثبیت کند.

وی در ادامه، با اشاره به طرح سه محور حج، جهاد و زکات در بیانات حضرت زهرا(س) افزود: آن حضرت با معرفی حج به‌عنوان عامل استحکام امت و اسلام، جهاد به‌عنوان عامل عزت اسلام و زکات به‌عنوان عامل پاکی روح، مسیر نظام هدایتی را تبیین کردند.

این استاد دانشگاه در بخش دوم سخنان خود، به اهمیت تصریح حضرت زهرا(س) به پشت سر انداختن قرآن و طرح این پرسش که «آیا به غیر آن حکم می‌کنید؟» در متن خطبه اشاره کرد و گفت: این بیان نشان می‌دهد که اقدامات صورت‌گرفته صرفاً یک خطای سیاسی نبوده، بلکه انحرافی اساسی از مسیر ترسیم‌شده به شمار می‌رفته است. از این منظر، حضرت زهرا(س) در واقع رهبری مقابله با جریان متخلف از نظام هدایت نبوی را بر عهده گرفتند.

دکتر بوشهری همچنین با تأکید بر اهمیت فرامتن خطبه، به کیفیت حضور حضرت زهرا(س) در مسجد نبوی پرداخت و آن را یادآور سیره و شیوه حضور پیامبر اکرم(ص) دانست. وی با اشاره به مشی، هیئت همراه و پوشش آن حضرت، این سه مؤلفه را درس‌آموز و جهت‌بخش جامعه توصیف کرد و افزود: حرکت با همان شیوه پیامبر(ص)، حضور در میان جمعی از زنان بنی‌هاشم و انتخاب پوشش شایسته، همگی در انتقال پیام و تبیین کیفیت حضور دختر پیامبر(ص) در عرصه عمومی نقش داشتند.

وی در همین زمینه، به آیه شریفه «وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ» اشاره کرد و این شیوه حضور را درسی برای شناخت حرمت حریم پیامبر(ص) و نقد رفتارهایی دانست که با این الگو در تعارض قرار می‌گیرند. دکتر بوشهری در پایان این بخش، استفاده از تکنیک اشک و سکوت برای آماده‌سازی فضای مجلس و زمینه‌سازی برای بیان سخنان حضرت زهرا(س) را نیز از نکات مهم در مقدمات ایراد خطبه برشمرد.

دکتر محمدتقی ذاکری در بخش دیگری از این نشست، با ارائه بحثی با عنوان «از تحکیم و تشدید دین تا گسترش سیادت بر مبنای تشدّد در دین‌ورزی؛ تأملی در تجربه دینی قریش پیش از اسلام»، به بررسی پیوند میان مناسک حج، مناسبات اجتماعی و سیادت قبیله‌ای در جامعه عرب پیش از اسلام پرداخت.

وی با محوریت فراز «إن الله جعل الحج تشییداً للدین» در خطبه فدکیه، تمایز میان کارکرد حج در تحکیم دین و بهره‌گیری از آن برای گسترش سیادت قریش را بررسی کرد. پرسش محوری این بحث آن بود که واقعه عام‌الفیل چگونه زمینه بهره‌گیری قریش از جایگاه دینی کعبه و مناسک حج را برای تثبیت برتری خود بر دیگر گروه‌های عرب فراهم ساخت و این تجربه چه نسبتی با نگرش بازتاب‌یافته در خطبه فدکیه دارد.

دکتر ذاکری در تبیین این موضوع اظهار داشت: در تجربه قریش، انتساب به حرم و برخورداری از موقعیت ممتاز در مناسک حج، زمینه‌ای برای ادعای قداست و طرح مسئله تشدّد در دین‌ورزی و در نتیجه توسعه سیادت بر دیگر قبایل فراهم کرد؛ حال آنکه در بیان حضرت فاطمه زهرا(س)، غایت تشریع حج، استواری دین معرفی شده است.

وی در ادامه، میان دو نگرش تمایز قائل شد: نگرشی که موقعیت دینی را فرصتی برای طرح تشدّد در دین‌ورزی و مبنایی برای کسب برتری اجتماعی قرار می‌دهد و نگرشی که مناسک را در خدمت تحکیم دین می‌داند. به گفته وی، این تمایز در بستر اعتراضی خطبه فدکیه، افقی برای فهم نقد تبدیل جایگاه دینی به ابزار سیادت فراهم می‌آورد و زمینه طرح پرسش از تداوم الگوی پیشااسلامی در رفتار برخی از صحابه و چگونگی مواجهه پیامبر اکرم(ص) با آن را می‌گشاید.

دکتر صادق سعیدیان، دبیر نشست، نیز در جمع‌بندی مباحث و تبیین اهداف برگزاری این سلسله نشست‌های علمی اظهار داشت: «یکی از اهداف اصلی این برنامه‌ها، فراهم‌آوردن زمینه تراوش و بارش ایده‌ها و موضوعات پژوهشی در ذهن دانشجویان است. برگزاری چنین نشست‌هایی می‌تواند با طرح دیدگاه‌های تخصصی، گشودن افق‌های تازه علمی و ایجاد زمینه برای تأمل و پرسشگری، به شناسایی موضوعات مناسب پژوهشی از سوی دانشجویان کمک کند و زمینه بهره‌گیری از مباحث مطرح‌شده را در تدوین مقالات علمی، پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکتری فراهم آورد.» وی همچنین با تأکید بر اهمیت پیوند میان نشست‌های علمی و فرایند پژوهش دانشجویی، این برنامه‌ها را فرصتی برای تقویت روحیه پژوهشگری، توسعه مطالعات تخصصی و تبدیل مباحث علمی به ایده‌ها و موضوعات قابل تحقیق دانست.