آیت‌الله قوامی تاکید کرد؛
اگر انسان «موسی» شود، هر مکانی می‌تواند برای او «طور» باشد
تاریخ انتشار:
نباید دیگران را صرفاً رقیب یا مزاحم خود ببینیم. نوع نگاه ما به کار و دیگران اهمیت زیادی دارد. اگر هدفمان خدمت باشد، حتی رقیب نیز می‌تواند فرصتی برای رشد، یادگیری و پیشرفت ما باشد.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه؛ به همت معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه ادیان و مذاهب، جلسه درس اخلاق آیت‌الله سید صمصام‌الدین قوامی برگزار شد.
در این جلسه، آیت‌الله قوامی با استناد به آیات قرآن کریم و روایات اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، به تبیین مفاهیم «سرعت»، «شتاب» و «عجله» در انجام امور پرداخت و تفاوت میان عجله مذموم و شتاب مطلوب در انجام کارهای خیر را تشریح کرد.
این استاد اخلاق در ابتدای سخنان خود با اشاره به آیه ۸۴ سوره مبارکه طه اظهار کرد: خداوند متعال در این آیه می‌فرماید: «وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَىٰ»؛ یعنی «ای موسی، چه چیز تو را از قومت شتابان جدا کرد؟» حضرت موسی(ع) در پاسخ می‌فرماید: «قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَىٰ أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَىٰ»؛ یعنی «آنان به دنبال من هستند و من، ای پروردگارم، به سوی تو شتاب کردم تا خشنود شوی.»
وی افزود: این آیه نشان می‌دهد که هر نوع شتابی مذموم نیست؛ بلکه باید میان «عجله» به معنای شتاب‌زدگی و اقدام بدون تأمل و «سرعت» در انجام وظیفه و کار خیر تفاوت قائل شد. عجله، اگر به معنای اقدام نسنجیده و بدون شناخت کافی از شرایط، مسیر و پیامدهای کار باشد، می‌تواند نشانه بی‌تدبیری و ناآگاهی باشد؛ اما سرعت در انجام کار خیر و پاسخ‌گویی به دعوت الهی، امری مطلوب و ارزشمند است.
آیت‌الله قوامی با تأکید بر ضرورت پرهیز از رکود و تعلل در امور خیر گفت: انسان مؤمن باید در انجام کارهای خیر سرعت داشته باشد و فرصت‌ها را از دست ندهد. در امور خیر، نباید به بهانه تردید و درنگ بی‌مورد، فرصت عمل را از دست داد؛ بلکه باید با تشخیص درست، به‌موقع حرکت کرد و به وظیفه خود عمل نمود.
وی ادامه داد: «عجله» اگر به معنای شتاب‌زدگی و اقدام بدون تأمل و بررسی باشد، امری ناپسند است؛ اما شتاب و سرعت در اجابت دعوت الهی و انجام کار خیر، مطلوب و ارزشمند است. بنابراین، نباید هر نوع سرعتی را عجله مذموم تلقی کرد؛ بلکه باید میان سرعت همراه با آگاهی و تدبیر و شتاب‌زدگی ناشی از بی‌تأملی تفاوت قائل شد.
این استاد اخلاق در ادامه، با اشاره به اهمیت این موضوع در حوزه مدیریت و رفتار سازمانی خاطرنشان کرد: رفتار سازمانی مطلوب باید با سرعت، پویایی و مسئولیت‌پذیری همراه باشد. سازمانی که امور در آن با تعلل و کندی پیش برود، نمی‌تواند به‌درستی به اهداف خود دست یابد. از سوی دیگر، اگر سرعت از عقلانیت، برنامه‌ریزی و تشخیص صحیح جدا شود و به شتاب‌زدگی و اقدام بدون شناخت تبدیل گردد، نه‌تنها کارآمد نخواهد بود، بلکه می‌تواند سازمان و کارکنان آن را با مشکلات و ناکارآمدی مواجه کند.
وی تأکید کرد: سرعت در انجام امور زمانی ارزشمند و ثمربخش است که با عقلانیت، برنامه‌ریزی، شناخت شرایط و تشخیص درست همراه باشد. ازاین‌رو، در رفتار فردی و سازمانی باید از یک‌سو از تعلل و فرصت‌سوزی پرهیز کرد و از سوی دیگر، از تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده و اقدامات بدون تأمل اجتناب نمود.
عشق به کار الهی و حرکت در مسیر وظیفه
آیت‌الله قوامی در ادامه، با اشاره به سیره اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و مفهوم عشق به کار الهی اظهار کرد: انسان عاشق، در راه معشوق سختی‌ها را آسان می‌بیند و انجام وظیفه برای او شیرین می‌شود. حضرت موسی(ع) هنگامی که به میقات الهی دعوت شد، با شتاب به سوی پروردگار حرکت کرد. باید از حضرت موسی(ع) آموخت که وقتی دعوت الهی فرا می‌رسد، باید برخاست و حرکت کرد.
وی افزود: اگر انسان «موسی» شود، هر مکانی می‌تواند برای او «طور» باشد. دانشگاه نیز می‌تواند محل تربیت و حرکت به سوی خدا باشد. باید در محیط دانشگاه، روحیه حرکت، مسئولیت‌پذیری و پاسخ‌گویی به دعوت الهی را زنده کرد.
این استاد اخلاق با اشاره به مدیریت و توانمندی حضرت موسی(ع) گفت: حضرت موسی(ع) مدیری توانمند بود و در مسیر حرکت خود، دیگران را نیز با خویش همراه می‌کرد تا در این مسیر شاهد و همراه او باشند. حرکت در راه خدا همیشه با آسایش و راحتی همراه نیست؛ گاهی انسان در این مسیر با سختی، خستگی و رنج مواجه می‌شود، اما عشق به هدف، تحمل این سختی‌ها را آسان می‌کند.
وی تأکید کرد: نباید دعوت‌های الهی را تغییر داد یا به تأخیر انداخت. باید دعوت حق را درست دریافت کرد، آن را تحریف نکرد و با شناخت و بصیرت، در انجام وظیفه سرعت گرفت. حرکت در مسیر خیر، نیازمند همت، شجاعت و سرعت است؛ البته سرعتی که بر پایه عقلانیت و برنامه‌ریزی باشد، نه عجله و شتاب‌زدگی.
عجله مطلوب و نشانه رضایت الهی
آیت‌الله قوامی در ادامه، با تفکیک میان «عجله مذموم» و «عجله مرضیّه» تصریح کرد: در کار خیر، سرعت عمل اشکالی ندارد. عجله‌ای که از جنود جهل است، همان شتاب‌زدگی و سراسیمگی ناپسند است؛ اما نوعی «عجله مرضیّه» نیز وجود دارد که مورد رضایت خداوند است. یعنی انسان در انجام کار خیر، با سرعت و جدیت اقدام کند، اما این سرعت عمل در مسیر رضایت الهی و همراه با عقلانیت باشد.
وی افزود: هنگامی که در جامعه ندای نماز بلند می‌شود و اذان گفته می‌شود، باید برای نماز حرکت کرد و در انجام آن تأخیر نکرد. در اذان، تعبیر «حیّ علی الصلاة» به معنای «بشتابید به سوی نماز» است؛ یعنی دعوت به حرکت و اقدام. این تعبیر نشان می‌دهد که در برخی امور، سرعت عمل نه‌تنها مذموم نیست، بلکه مطلوب و مورد رضایت خداوند است. بنابراین، اگر انسان در انجام یک کار مثبت و خیر با سرعت و جدیت اقدام کند، این سرعت می‌تواند نشانه‌ای از اهتمام او به رضایت الهی باشد.
وی ادامه داد: ما باید بدانیم خداوند در چه شرایطی از رفتار و عملکرد انسان راضی است. برای مثال، کارمندان و استادان باید در انجام وظایف خود هم سرعت عمل داشته باشند و هم کار را با سهولت، آمادگی و دقت انجام دهند.
آیت‌الله قوامی با اشاره به برخی روایات اخلاقی گفت: در برخی منابع، از جمله «إرشاد القلوب» و «غررالأخبار»، روایتی با مضمون حدیث قدسی نقل شده است. هرچند برخی از این روایات بدون ذکر سند نقل شده‌اند، مضمون آنها در بیان نشانه‌های رضایت الهی قابل توجه است.
در این روایت، بنده از خداوند می‌پرسد: «نشانه رضایت تو چیست؟»؛ یعنی از کجا می‌توان دریافت که خداوند از انسان و عملکرد او راضی است؟
یکی از نشانه‌ها این است که انسان برای اطاعت از خداوند آمادگی داشته باشد؛ به‌گونه‌ای که انجام فرمان الهی برای او با تحمیل و اکراه همراه نباشد، بلکه با رغبت، آمادگی و سهولت آن را انجام دهد. خداوند انسان را چنان آماده می‌کند که فرامین الهی را با میل و شیرینی اجرا کند.
برای مثال، کسی که آمادگی و توانایی جسمی لازم را دارد، می‌تواند وزنه‌ای سنگین را به‌راحتی بلند کند و فشار آن را مانند فردی که آمادگی ندارد احساس نمی‌کند. مؤمن نیز اگر بار سنگین تکلیف و مسئولیت را با آمادگی، آرامش و رغبت بر دوش بگیرد و انجام دهد، این امر می‌تواند نشانه‌ای از رضایت خداوند از او باشد.
همچنین اگر خداوند انسان را از گناه بازدارد و او نیز به‌راحتی از گناه چشم‌پوشی کند و در برابر وسوسه‌ها مقاومت داشته باشد، این نیز می‌تواند نشانه‌ای از رضایت الهی باشد.
بنابراین، یکی از نشانه‌های رضایت خداوند آن است که انجام کار خیر و تکلیف الهی برای انسان آسان و میسر شود و انسان در انجام آن، بدون سستی و تأخیر، با آمادگی و سرعت مناسب اقدام کند. در چنین شرایطی، سرعت عمل و شتاب نه‌تنها مذموم نیست، بلکه می‌تواند جلوه‌ای از رضایت الهی باشد.
محیط کار؛ عرصه خدمت و بندگی
وی با اشاره به اهمیت نیت در محیط کار گفت: ما باید محیط کار خود را «مسجد» بدانیم؛ یعنی همان‌گونه که امام شهید و شهید بهشتی بر آن تأکید داشتند، محیط کار باید محل محبت و بندگی خدا باشد؛ جایی برای عبادت و خدمت، جایی که انسان با اخلاص وارد آن شود و برای رضای خدا کار کند. اگر انسان با چنین نیتی وارد محیط کار شود و هدفش کسب رضای خداوند باشد، می‌تواند مصداق «رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً» باشد.
وی در ادامه، با توضیح مفهوم «آمادگی» گفت: آمادگی برای کار علمی، آمادگی برای اجتهاد، آمادگی برای رزم و آمادگی برای صنعت، همگی در یک معنا مشترک‌اند و آن، آماده بودن برای انجام وظیفه است. «یُسر» نیز به معنای آسانی و سهولت است. وقتی انسان برای انجام کاری آمادگی داشته باشد، آن کار برایش آسان‌تر می‌شود.
وی افزود: کسی که مشغول ساختن یک وسیله، ظرف یا محصولی است، اگر هدفش این باشد که برای نظام و جامعه کاری انجام دهد و خدمت کند، همین آمادگی، تلاش و نیت خدمت می‌تواند در مسیر رضایت خداوند قرار گیرد.
آیت‌الله قوامی با اشاره به مفهوم «آیه» به معنای نشانه اظهار کرد: وقتی می‌پرسیم نشانه رضایت خداوند از انسان چیست، باید به آثار این رضایت در شخصیت و رفتار او توجه کنیم. کسی که خداوند از او راضی است، ظرفیت و توانمندی خاصی پیدا می‌کند؛ قدرت تدبیر او افزایش می‌یابد و آستانه تحملش بالاتر می‌رود. چنین انسانی به تعبیر دیگری، خود به «یُسر» تبدیل می‌شود؛ یعنی وجودش موجب آسان شدن کارها و گره‌گشایی از امور دیگران می‌شود.
وی ادامه داد: چنین فردی انسانی آسان‌کار و اهل گره‌گشایی است؛ کسی که خود را در اختیار خدمت به دیگران قرار می‌دهد و اهل «خدمت‌رسانی» است، نه اینکه صرفاً در پی دریافت و بهره‌مندی باشد.
حفظ و استمرار عمل خیر
این استاد اخلاق یکی دیگر از نشانه‌های مهم را مراقبت از عمل دانست و گفت: انسان هنگامی که کار خوبی انجام می‌دهد، باید مراقب باشد آن عمل را حفظ و استمرار ببخشد. اگر این روحیه در انسان ایجاد شود، بسیاری از کارها برای او آسان‌تر می‌شود و می‌تواند با آرامش و توان بیشتری مسئولیت‌های مختلف را بر عهده بگیرد.
وی افزود: گاهی ما در کار و خدمت خود، از ابتدا به این فکر می‌کنیم که چگونه رتبه بالاتری به دست آوریم، چگونه به موقعیت بالاتری برسیم یا چگونه جایگاه اجتماعی و مدیریتی خود را ارتقا دهیم؛ در حالی که اگر نیت ما خدمت و رضای خدا باشد و نتیجه کار را به خداوند بسپاریم، بسیاری از امور برایمان آسان خواهد شد.
آیت‌الله قوامی تأکید کرد: نباید دیگران را صرفاً رقیب یا مزاحم خود ببینیم. نوع نگاه ما به کار و دیگران اهمیت زیادی دارد. اگر هدفمان خدمت باشد، حتی رقیب نیز می‌تواند فرصتی برای رشد، یادگیری و پیشرفت ما باشد.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین، باید «خدمت تولید کنیم، کالا تولید کنیم و علم تولید کنیم». هر کاری که می‌خواهیم انجام دهیم، اگر بخواهیم بدانیم آیا خداوند از آن راضی است یا نه، باید به این نکته توجه کنیم که آیا آن کار در مسیر خیر و خدمت قرار دارد و آیا ما آن را با آمادگی، اخلاص و مسئولیت‌پذیری انجام می‌دهیم یا خیر.
وی ادامه داد: اگر انسان برای انجام وظیفه آماده باشد، کار برای او آسان می‌شود؛ توان تدبیر و تحمل او افزایش می‌یابد و به فردی تبدیل می‌شود که نه‌تنها خود بار مسئولیت را بر دوش می‌کشد، بلکه گرهی از کار دیگران نیز باز می‌کند. چنین انسانی محیط کار خود را به عرصه‌ای برای خدمت، بندگی و کسب رضایت الهی تبدیل می‌کند.
اصل، کار و خدمت است
آیت‌الله قوامی گفت: باید دعوت الهی را درست بشنویم، در انجام کار خیر تأخیر نکنیم، با عقلانیت و برنامه‌ریزی حرکت کنیم و در هر جایگاهی که هستیم، هدف اصلی خود را خدمت به مردم، تولید علم، تولید کالا و انجام وظیفه در مسیر رضایت خداوند قرار دهیم.
وی افزود: اگر برای انجام هر کاری، گفتن هر کلمه و حتی گذاشتن هر ویرگول، نیازمند قراردادها و تشریفات متعدد باشیم، معلوم است که از اصل کار فاصله گرفته‌ایم. اصل، کار و خدمت است؛ اینکه انسان وارد میدان شود، کاری انجام دهد، گرهی باز کند و مشکلی را حل کند.
این استاد اخلاق ادامه داد: اگر این روحیه را در خود ایجاد کنیم، باید بدانیم که خودمان به «یُسر» تبدیل شده‌ایم؛ یعنی وجودمان مایه آسانی، گره‌گشایی و رفع مشکلات دیگران است. در این صورت، طبیعی است که کار و رفتار ما نیز در مسیر آسانی، خدمت و حل مسئله قرار گیرد.
آیت‌الله قوامی در پایان تأکید کرد: انسان باید دعوت الهی را درست بشنود، در انجام کار خیر تأخیر نکند و با عقلانیت، برنامه‌ریزی و مسئولیت‌پذیری حرکت کند. هدف اصلی باید خدمت به مردم، تولید علم و کالا و انجام وظیفه در مسیر رضایت خداوند باشد؛ به‌گونه‌ای که حضور انسان در هر محیطی، منشأ گشایش، حل مسئله و آسان شدن امور دیگران باشد.
