نشست علمی «چرا صلح دشوار شده است؟؛ نقش دین، دانشگاه و دیپلماسی فرهنگی در جهان امروز» به مناسبت روز جهانی صلح، به همت اداره کل امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب و با همکاری مرکز صلح و گفت‌وگو، روز دوشنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ به‌صورت آنلاین برگزار شد.

در این نشست، دکتر حمیدرضا شریعتمداری، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، و دکتر رضا غلامی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اتریش به بررسی موانع صلح در جهان معاصر و ظرفیت‌های دین، دانشگاه و دیپلماسی فرهنگی برای تقویت گفت‌وگو و تفاهم پرداختند. دکتر حمیدرضا شریعتمداری در سخنان خود با اشاره به بحث‌های مطرح‌شده در جامعه درباره نسبت میان صلح، مذاکره و جنگ، بر ضرورت پرهیز از نگاه‌های مطلق‌گرایانه به این مفاهیم تأکید کرد و گفت: نمی‌توان به‌صورت مطلق و در هر شرایطی از صلح یا جنگ دفاع کرد؛ بلکه آنچه باید اصالت داشته باشد، عدالت، خیر عمومی، مصالح ملی، مصالح جهانی و ارزش‌های اخلاقی، انسانی، عقلانی و ایمانی است.

وی با تأکید بر اینکه ترجیح صلح به معنای پذیرش هر نوع توافق و در هر شرایطی نیست، افزود: صلح زمانی می‌تواند مطلوب باشد که عادلانه باشد، تسلیم تلقی نشود، تا حد امکان مصالح طرفین را تأمین کند و زمینه ماندگاری و پایداری آن وجود داشته باشد. از این منظر، تصمیم‌گیری درباره صلح یا مذاکره نیازمند عقلانیت، تدبیر و توجه به شرایط و اقتضائات هر موقعیت است. عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه با اشاره به برخی آیات قرآن کریم درباره جنگ و صلح اظهار کرد که فهم این آیات نیازمند توجه به شرایط و قیود مطرح‌شده در مجموعه تعالیم دینی است و نمی‌توان برخی آیات مربوط به قتال و جهاد را بدون توجه به سایر آیات و مبانی دینی، به‌صورت مطلق تفسیر کرد. به گفته وی، در تعالیم اسلامی، هرگاه زمینه صلح و مسالمت فراهم شود، گرایش به صلح و پذیرش آن مورد تأکید قرار گرفته است.

شریعتمداری همچنین صلح را به معنای تسلیم یا چشم‌پوشی از حقوق ندانست و بر ضرورت توجه هم‌زمان به عدالت و منافع عمومی تأکید کرد. وی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش نهادهای اجتماعی و علمی در ترویج فرهنگ صلح پرداخت و گفت خانواده، نظام تعلیم و تربیت، نهاد دین، حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها می‌توانند در تربیت نسل‌های آینده بر اساس گفت‌وگو، مسالمت‌جویی و زیست مسالمت‌آمیز نقش‌آفرینی کنند. وی همچنین با اشاره به اهمیت دیپلماسی عمومی، فرهنگی و علمی اظهار کرد: حتی در شرایطی که روابط رسمی میان کشورها دچار تنش یا محدودیت می‌شود، ارتباط میان دانشگاه‌ها، مراکز علمی، نهادهای فرهنگی و جوامع دینی می‌تواند همچنان ادامه داشته باشد و به ایجاد روزنه‌هایی برای گفت‌وگو کمک کند. شریعتمداری تأکید کرد که دانشگاه و نهادهای فرهنگی می‌توانند علاوه بر کمک به دیپلماسی رسمی، زمینه گفت‌وگو درباره ارزش‌هایی همچون صلح، عدالت، آزادی و حقوق بشر را فراهم کنند و با گفت‌وگوهای علمی و نخبگانی، زمینه‌ای برای فهم متقابل میان جوامع و ادیان مختلف ایجاد کنند.

در ادامه نشست، دکتر رضا غلامی با ارائه سخنرانی خود با عنوان هجده گسل صلح؛ تحلیلی چندسطحی از عوامل فردی، نهادی و ایدئولوژیک بازدارنده صلح، به بررسی مجموعه‌ای از موانع پیش روی صلح در جهان معاصر پرداخت. وی در آغاز سخنان خود صلح را یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های جامعه‌سازی انسان دانست و گفت برای بررسی دشواری‌های دستیابی به صلح باید به مجموعه‌ای از عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی، فناوری، سیاسی و نهادی توجه کرد. غلامی در تشریح هجده گسل صلح، از فردگرایی مفرط، مطلق‌گرایی معرفتی، افول عقلانیت، سلطه‌جویی در گفت‌وگو، ناسیونالیسم نامتعادل، کمبود اقتضائات ساختاری صلح، اقتصاد سیاسی جنگ، رهاشدگی مدیریت انسانی بر فناوری‌های نوظهور و گسترش تسلیحات و فناوری‌های نوین جنگ به‌عنوان بخشی از این موانع یاد کرد.

وی همچنین بحران‌های زیست‌محیطی و رقابت بر سر منابع، ناکارآمدی برخی نهادهای حکمرانی جهانی، ساختار موجود شورای امنیت، چالش‌های دموکراسی، شکاف شمال و جنوب، استانداردهای دوگانه در مواجهه با حقوق بشر، فراموشی عدالت ترمیمی و تروماهای حل‌نشده، افول روشنفکری و مصرف‌گرایی و تحریف رسالت ادیان را از دیگر عواملی دانست که می‌توانند روند دستیابی به صلح پایدار را دشوار کنند. رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اتریش در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد که صلح صرفاً به معنای نبود جنگ نیست، بلکه پدیده‌ای ایجابی است که به زیرساخت‌های فرهنگی، فکری، اقتصادی و سیاسی نیاز دارد.

وی با دسته‌بندی موانع صلح در سه سطح فرهنگی ـ اجتماعی، اقتصاد ـ فناوری و حکمرانی ـ حقوق، بر اهمیت تقویت تفکر انتقادی، گفت‌وگوی عقلانی، حاکمیت اخلاق بر فناوری، توجه به عدالت ترمیمی و بازنگری در سازوکارهای حکمرانی جهانی تأکید کرد. غلامی همچنین نقش ادیان را در این زمینه مهم دانست و خاطرنشان کرد که ادیان می‌توانند ظرفیت‌های اخلاقی و وحدت‌بخش خود را در مسیر صلح فعال کنند؛ اما در عین حال، پیروان ادیان باید به‌طور مستمر نقش و مسئولیت خود را در قبال صلح مورد بازاندیشی قرار دهند. این نشست در پایان با تأکید بر ضرورت تداوم گفت‌وگوهای علمی و میان‌فرهنگی درباره صلح، نقش دانشگاه‌ها و نهادهای دینی و فرهنگی در تقویت تفاهم میان جوامع و اهمیت استفاده از ظرفیت‌های دیپلماسی علمی و فرهنگی به کار خود پایان داد.