عبور از موج تفرقه تا ساحل همگرایی
۷۰درصد از تفرقه و انشقاق موجود در جهان اسلام ریشه در قدرتطلبیهای سیاسی، منافع شخصی حاکمان و رقابت بر سر کرسیهای قدرت دارد.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه به نقل از روزنامه قدس؛ در خجسته ایام هفته وحدت و در آستانه میلاد سراسر نور پیامآور رحمت و محبت، حضرت محمد مصطفی(ص) و ولادت فرخنده امام جعفر صادق(ع) که عشق به ساحت قدسیشان جانمایه اتصال قلوب تمامی مسلمانان جهان است، دغدغهای عمیق و راهبردی فراروی امت اسلامی قرار دارد؛ دغدغهای از جنس صیانت از پیکره واحد جهان اسلام در برابر توفان تفرقه و تشتت که سالهاست توسط اتاقهای فکر استکبار و جریانهای افراطی هدایت میشود. در روزگاری که تقریب مذاهب از شعارهای مصلحتی فراتر رفته و به حیاتیترین نیاز ژئوپلیتیک و فکری جهان اسلام تبدیل شده است، تبیین دقیق موانع، ریشههای واگرایی و راهکارهای عملی عبور از این بحران، نیازمند واکاوی از منظر یک متفکر و صاحبنظر است.
برای گشودن گرههای این دغدغه مهم، سراغ چهرهای رفتهایم که سالهاست عمر خود را در سنگر مطالعات تطبیقی مذاهب، نقد عالمانه جریانهای افراطی و مدیریت دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب سپری کرده است. حجتالاسلام والمسلمین دکتر مهدی فرمانیان رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب و استاد و پژوهشگری که با نگاهی فرامرزی، راهکارهای نوینی برای تحقق وحدت حقیقی ارائه میدهد، در این گفتوگوی صمیمی و صریح، حرفهای تازهای برای گفتن دارد. در ادامه این گفتوگو، راهکارهای ژرف و امیدبخش ایشان برای وحدت امت اسلامی را مرور میکنیم.
اشتراکهای حداکثری؛ گنجینهای زیر غبار رسانهها
دکتر فرمانیان در تبیین عمق همگرایی فکری میان مسلمانان با تأکید بر آمار دقیق اشتراکات مذهبی میگوید: اشتراکات بنیادین ما در حوزههای کلامی حدود ۷۰درصد، در مباحث فقهی حدود ۸۰درصد و در مسائل اخلاقی به بالای ۹۰درصد میرسد که گسترهای عظیم و بیبدیل برای وحدت امت اسلامی است. در این میان، رسانههای جمعی و شبکههای ماهوارهای بهجای پرداختن به این سرمایه سترگ، تمرکز خود را بر بزرگنمایی اختلافات جزئی معطوف کردهاند و دستگاههای رسانهای مروج تفرقه، تریبونهای خود را صرفاً روی تفاوتها متمرکز میکنند تا وحدت جامعه اسلامی هدف قرار گیرد.
رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب با واکاوی ریشههای رویکرد مخرب رسانهها به مقوله تفرقه، بیان میکند: جذابیتهای کاذب و هیجانهای ناشی از اختلافافکنی برای جلب مخاطب بیشتر در فضای مجازی، به عنوان محرک اصلی در ترویج و بازنشر محتواهای اختلافبرانگیز عمل میکند. با هر بار طرح مباحث تفرقهآمیز، سرعت دستبهدست شدن آن در بستر شبکههای اجتماعی بهطور چشمگیری افزایش مییابد که این پدیده نامبارک، سودجویی آشکار رسانهای از التهابآفرینی مذهبی و غفلت از پیامدهای ویرانگر آن بر پیکره امت واحده اسلامی را به نمایش میگذارد.
فلسطین و مقاومت؛ سنگر نخستین همبستگی اسلامی
این پژوهشگر برجسته مطالعات تطبیقی با تأکید بر اینکه مبارزه با اشغالگران صهیونیست اولویت نخست جهان اسلام است، میگوید: امروز مهمترین نقطه اشتراک و حلقه اتصال فکری برای تحکیم وحدت، ایستادگی همگانی در برابر رژیم صهیونیستی و حمایت قاطع از ملت مظلوم فلسطین به شمار میرود. با استناد به مبانی قرآنی در باب نفی سبیل؛ تسلط کفار بر سرنوشت، ارکان تصمیمگیری و منابع زیرزمینی مسلمانان حقیقتی است که متن صریح قرآن، آن را بهشدت مردود دانسته و تمامی فرقههای اسلامی فارغ از اختلافات دروندینی، بر بطلان و حرمت این تسلط اتفاق نظر کامل دارند؛ امری که میتواند بهترین محور برای همگرایی امت اسلامی باشد.
وی با اشاره به مواضع صریح تودههای مردمی و علمای اهل سنت در قبال مسئله فلسطین بیان میکند: باوجود فشارهای سنگین سیاسی و ملاحظات بازدارنده حاکمیتی در برخی کشورهای اسلامی، عموم ملتها و اندیشمندان اهل سنت قاطعانه با هرگونه تسلط استکبار بر جهان اسلام مخالفت کرده و دفاع از آرمان مقدس قدس را نه یک شعار سیاسی، بلکه وظیفه قطعی دینی خود میدانند. ظهور این همدلی عمومی بهخوبی نشان میدهد بدنه امت اسلامی در دفاع از کیان خود و مقابله با غاصبان، از ارادهای کاملاً واحد و هماهنگ برخوردار است.
افول تکفیر و ضرورت بازنگری در شناخت متقابل
دکتر فرمانیان با بررسی تحولات منطقهای و روند افول اندیشههای افراطی میگوید: امروزه فضای عمومی جهان اسلام بهطور یکپارچه و بهاتفاق به سمت طرد جریانهای تکفیری و خشونتطلب حرکت میکند و گفتمان افراطگرایی جایگاه خود را در میان ملتها از دست داده است. در این راستا، حتی جریانها و ساختارهای حاکمیتی که پیشتر با ادبیات تند و حذفی شناخته میشدند، به مرور زمان از فضای خشن تکفیر فاصله گرفتهاند و با درک واقعیتهای میدانی، به سمت تعامل منطقی و مسالمتآمیز با سایر مذاهب متمایل شدهاند؛ روندی که نویدبخش ثبات و همگرایی بیشتر در جغرافیای جهان اسلام است.
وی با انتقاد جدی از ناآگاهی متقابل پیروان مذاهب از عقاید و مبانی یکدیگر، تصریح میکند: سطح اطلاع مسلمانان از باورهای یکدیگر به دلیل حجم انبوه شایعهها، اتهامها و دروغهای انباشته تاریخی، نیازمند یک جراحی عمیق علمی و اصلاح ساختاری در نظام آموزشی است. برای عبور از این شکافها، ضرورت پایبندی عملی به آموزههای قرآن کریم امری حیاتی است؛ چرا که کتاب آسمانی با صراحت دستور داده «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَی الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»، یعنی در مسیر نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید و هرگز در گناه و تجاوز دستیار هم نباشید تا بستر اتحاد حقیقی فراهم شود.
سودای قدرت و جهل؛ موتور محرک تفرقهافکنی
این پژوهشگر حوزه تقریب با واکاوی عوامل اصلی تهدیدکننده وحدت اسلامی اظهار میکند: ۷۰درصد از تفرقه و انشقاق موجود در جهان اسلام ریشه در قدرتطلبیهای سیاسی، منافع شخصی حاکمان و رقابت بر سر کرسیهای قدرت دارد. این انشعابات و چالشها اغلب از سوی کانونهای قدرت هدایت میشوند تا منافع نامشروع سیاستمداران تأمین شود، در حالی که تودههای مسلمان اشتراکات فراوانی دارند و این رقابتهای ناسالم سیاسی است که میان صفوف به هم پیوسته امت اسلامی فاصله میاندازد و بستر مناسبی برای ایجاد تفرقه فراهم میکند.
وی با اشاره به نقش مخرب قدرتهای استکباری در دامن زدن به نزاعهای منطقهای خاطرنشان میکند: فشارهای سیاسی و اقتصادی نظام سلطه بر کشورهای اسلامی دقیقاً با هدف تداوم تفرقه و تضعیف توان دفاعی و ژئوپلیتیکی جهان اسلام اعمال میشود. در کنار این سیاستهای استکباری، نقش مخرب گروههای تندرو مذهبی در ایجاد شکاف میان امت اسلامی غیرقابل انکار است؛ بهطوری که صدور فتواهای فاقد پشتوانه علمی و طرح تهمتهای ناروا، ناشی از جهل نسبت به مبانی فقهی و کلامی فریقین بوده و بیشترین ضربه ممکن را به پیکره گفتمان تقریب وارد میکند.
سیره اهلبیت(علیهم السلام)؛ تقدم مصالح کلان امت بر اختلافات
حجتالاسلام فرمانیان با استناد به سیره تابناک ائمه معصومین(ع) در تعامل سازنده با سایر جوامع اسلامی بیان میکند: پیام روشن و دائم پیشوایان دین به شیعیان این است که همواره به عنوان عضوی پیوسته، همدل و مؤثر درون پیکره واحد امت اسلامی باقی بمانند و هرگز صف خود را از بدنه جامعه عمومی مسلمانان جدا نکنند. این رویکرد راهبردی نشان میدهد اهلبیت(ع) همواره بر حفظ انسجام کلی امت اسلامی تأکید داشتهاند و پیروی از این مکتب حیاتبخش، یعنی حرکت در مسیر تقریب و وحدت عملیاتی میان تمامی مذاهب اسلامی در دنیای امروز.
رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب با یادآوری مواضع مصلحتآمیز پیشوایان دین در صیانت از کیان اسلام خاطرنشان میکند: سیره عملی ائمه هدی(ع) بهروشنی بیانگر این حقیقت است که هنگام بروز تهدید متوجه اساس دین؛ دفاع از مرزها و منافع عالی امت اسلامی بر هرگونه اختلاف جزئی فرقهای مقدم است. بر همین اساس، علما و اندیشمندان شیعه و اهل سنت مسئولیت خطیری بر عهده دارند؛ چرا که اگر نخبگان علمی دو مذهب، مصالح کلان جهان اسلام را بر منافع محدود مذهبی و حزبی خود مقدم بشمارند، بسیاری از معضلات فرقهای بدون نیاز به اقدامات پیچیده بهراحتی حلوفصل خواهد شد.
انقلاب رسانهای و میدانداری جوانان؛ کلید کامیابی تقریب
این کارشناس دینی با نقد ساختارهای سنتی و ناکارآمد در نهادهای تقریبی میگوید: تکیه صرف بر چاپ کتابهای حجیم و پرهزینه و روشهای پژوهشی سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای شتابان جهان رسانهای امروز نیست. نهادهای متولی تقریب باید به جای تمرکز بر مکتوبات سنتی، به سمت راهکارهای نرمافزاری، تولید محتوای دیجیتال در شبکههای اجتماعی و راهاندازی رسانههای تقریبمحور کوچ کنند. اثرگذاری شگرف محتواهای کوتاه رسانهای نشان میدهد انتشار کلیپهای مستند و جذاب یک یا دو دقیقهای از نظرات علمای شیعه و اهل سنت درباره اشتراکات، با زیرنویسهای چندزبانه در پیامرسانها، تأثیری بهمراتب عمیقتر از انتشار هزاران مقاله و کتاب سنتی خواهد داشت.
حجتالاسلام فرمانیان در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر ضرورت تحول ساختاری در مدیریت نهادهای تقریبی تصریح میکند: استفاده از مشاوران جوان، پژوهشگران نوآور و صاحبنظران تازهنفس در ساختارهای تصمیمگیری، انرژی و ایدههای کارآمدی را به بدنه تقریب تزریق میکند. مدیران این نهادها باید با استقبال از پیشنهادهای نسل جدید، روشهای سنتی گذشته را کنار بگذارند و با کمترین هزینه، بیشترین بهرهوری را در فضای مجازی رقم بزنند. جوانان پژوهشگر با انگیزه بالا آمادهاند تا گفتمان وحدت را با ادبیاتی روزآمد و نافذ در تاروپود شبکههای اجتماعی جهان اسلام جاری کنند و این مهم جز با اعتماد حقیقی به نخبگان جوان محقق نخواهد شد.