به گزارش روابط عمومی دانشگاه، به نقل از خبرگزاری رضوی؛ دکتر حسن بشیر، استاد برجسته علوم ارتباطات، به عنوان پژوهشگر برگزیده حوزه فرهنگ رضوی انتخاب شد و در جوار بارگاه کریمه اهل بیت حضرت معصومه (س) از سوی مدیرعامل بنیاد بین‌المللی امام رضا(ع) مورد تجلیل قرار گرفت.

دکتر بشیر استاد تمام ارتباطات بین‌الملل و میان فرهنگی دانشگاه امام صادق(ع) است و کارشناسی ارشد و دکترای خود را از انگلستان دریافت کرده است. او دارای ۸۵ کتاب تألیفی و ترجمه‌ای و بیش از ۲۰۰ مقاله علمی پژوهشی است. ریاست اسبق دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق(ع)، سردبیری دوفصلنامه «پژوهش‌های رسانه و ارتباطات نوین» دانشگاه ادیان و مذاهب و سردبیری فصلنامه «پژوهشنامه دیپلماسی فرهنگی» سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی از دیگر فعالیت‌های درخشان این استاد برجسته در زمینه پژوهش محسوب می‌شود. دکتر بشیر همچنین عضو هیئت امنای دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری، پژوهشگر برتر سابق دانشگاه امام صادق(ع) و چندین دوره دانشکده فرهنگ و ارتباطات، و عضو هیئت تحریریه فصلنامه «فرهنگ رضوی» می‌باشد.

تألیف کتاب «گفتمان رضوی» که برگزیده جشنواره بین‌المللی امام رضا(ع) به عنوان کتاب برتر است و انتشار مقالات در فصلنامه‌های «فرهنگ رضوی» و «سیره و فرهنگ اهل بیت» از مهم‌ترین فعالیت‌های دکتر بشیر در حوزه فرهنگ رضوی به شمار می‌رود.

تألیف مقالات «تحلیل استراتژی اقناع در نامه‌های امام علی(ع) به مردم بر اساس مثلث بلاغی ارسطو (اتوس، پاتوس، لوگوس)» منتشر شده در فصلنامه سیره و فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام)؛ «امام و امامت در گفتمان امام رضا(ع)» منتشر شده در فصلنامه «فرهنگ رضوی»؛ «تحلیل گفتمان خطبه توحیدیه امام رضا(ع)» منتشر شده در فصلنامه «فرهنگ رضوی»؛ «گفتمان ولایتعهدی امام رضا(ع)؛ میان دو رویکرد “زیست قدرت” و “زیست سیاست”» منتشر شده در فصلنامه «فرهنگ رضوی» و «تحلیل محتوای روایات امام رضا(ع) در باب توحید با محوریت کتاب عیون اخبار الرضا(ع)» از دیگر فعالیت‌های دکتر حسن بشیر در حوزه رضوی است.

این استاد برجسته دانشگاه امام صادق(ع) همچنین به عنوان استاد راهنما و مشاور در پایان‌نامه‌های دانشجویی با محوریت امام رضا(ع) حضور داشته است.

مقاله «گفتمان ولایتعهدی امام رضا(ع) میان دو رویکرد “زیست قدرت” و “زیست سیاست”» به قلم دکتر حسن بشیر در نخستین جشنواره میراث مکتوب رضوی به عنوان مقاله برگزیده انتخاب شد.

استاد برجسته ارتباطات در گفت‌وگو با خبرنگار رضوی درباره بعد ارتباطی و رسانه‌ای امام رضا(ع) سخن گفته است که در ادامه می‌خوانید.

 امام رضا(ع) به امام ارتباطات و رسانه مشهور بودند. لطفاً این مسئله را از منظر ارتباطی تحلیل بفرمایید.

سؤال مطرح شده پرسش مهمی است، اما باید گفت که در زمان حضرت امام رضا(ع)، رسانه به معنای مدرن آن وجود نداشت. می‌توان رسانه‌های آن زمان را به عبارتی «رسانه‌های سنتی» دانست که شامل منبر و خطابه و امثال آنها می‌شود. از نظر دیگر، اگر «رسانه» را به مثابه «فرایند انتقال یا اشتراک معنا، پیام‌رسانی، اطلاع‌رسانی و بازنمایی حقیقت» در نظر بگیریم، می‌توان گفت حضرت ثامن‌الائمه(ع) در بالاترین سطح از «ارتباطات اسلامی» قرار داشتند که حقایق الهی را به بهترین شیوه و بیان به جامعه اسلامی منتقل می‌کردند.

در این زمینه برای تبیین موضوع به چند محور اساسی اشاره می‌شود:

۱. صدق گفتمانی و امانت در انتقال حقایق الهی
حضرت امام رضا(ع) به ویژه در مناظرات مشهور خود هیچ‌گاه برای اقناع و متقاعدسازی مخاطب به تحریف یا ساده‌سازی غیرواقعی حقیقت متوسل نشدند. ایشان در گفت‌وگو با پیروان ادیان مختلف، پیام را دقیق، شفاف، مستند و متناسب با فهم مخاطب بیان و منتقل می‌کردند. این همان چیزی است که امروز در اخلاق رسانه‌ای «صداقت، دقت و شفافیت در بازنمایی» نامیده می‌شود.

۲. استدلال عقلانی و رعایت عدالت ارتباطی
«عدالت ارتباطی» یکی از محورهای مهم در ارتباط با افراد و جامعه است و باید متکی به استدلال عقلانی و توجه به همه جوانب ارتباطی باشد. حضرت ثامن‌الائمه(ع) در این زمینه به شدت به دو محور فوق پایبند بودند. ایشان به ویژه در مواجهه با مخالفان، به‌جای تخریب شخصیت یا برچسب‌زنی، به استدلال عقلانی و گفت‌وگوی محترمانه پایبند بودند. این رفتار را می‌توان مصداق «عدالت ارتباطی و دسترسی یکسان به صداهای مختلف» دانست که در حوزه ارتباطات نوین بسیار مورد توجه است.

۳. پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری پیام
حضرت امام رضا(ع) به آثار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی سخن خود کاملاً آگاه بودند. در آن شرایط پیچیده سیاسی-اجتماعی عصر مأمون عباسی، هر پیام می‌توانست پیامدهای گسترده‌ای در جامعه اسلامی داشته باشد. ایشان به‌گونه‌ای سخن می‌گفتند که هم حقیقت حفظ شود و هم از سوءاستفاده‌های سیاسی جلوگیری گردد. این اصل که به «پاسخگویی رسانه‌ای» و «مسئولیت‌پذیری پیام» معروف است، در همه بیانات ایشان به خوبی مشاهده می‌شود.

۴. مدیریت پیام با صداقت و شفافیت همراه با حکمت
«صداقت و شفافیت» دو اصل مهم در اطلاع‌رسانی و ارتباط با افراد و جامعه هستند و همیشه باید همراه با نوعی حکمت و مصلحت باشند تا بتوانند تأثیرات لازم را داشته باشند. حضرت امام رضا(ع) هیچ‌گاه حقیقت را پنهان نمی‌کردند، اما نحوه بیان آن را بر اساس حکمت و مصلحت تنظیم می‌کردند. در ادبیات ارتباطات امروز، این را «مدیریت پیام» می‌نامند؛ یعنی ترکیب صداقت و شفافیت با درک شرایط مخاطب و بستر بیان مطلب همراه با حکمت و مصلحت.

۵. ایجاد اعتمادسازی اجتماعی به مثابه سرمایه نمادین
اعتمادسازی فردی و اجتماعی در حوزه ارتباطات یکی از مهم‌ترین محورها برای جذب مخاطب و می‌تواند به عنوان «سرمایه نمادین اجتماعی» نقشی اساسی در ایجاد وحدت و انسجام اجتماعی داشته باشد. حضرت امام رضا(ع) به‌دلیل امانت‌داری در انتقال حقیقت و پیام الهی، برای مخاطبان و حتی مخالفان دارای اعتبار بالا بودند. این همان چیزی است که در نظریه‌های ارتباطی «سرمایه نمادین» خوانده می‌شود؛ عنصری که هر رسانه یا کنشگر ارتباطی برای اثرگذاری پایدار به آن نیاز دارد.

در پایان پاسخ به این سؤال باید تأکید کرد که اگر به طور کلی «امانت رسانه‌ای» را شامل صداقت، دقت، شفافیت، عدالت، پاسخگویی، مسئولیت‌پذیری و اعتمادسازی بدانیم، می‌توان گفت حضرت امام رضا(ع) نه‌تنها امانت‌دار متعهد ارتباطات بودند، بلکه یک «الگوی پیشامدرنِ اخلاق رسانه» با همه اصول جامع آن محسوب می‌شوند. سیره ایشان نشان می‌دهد که حتی در غیاب فناوری‌های نوین ارتباطات و رسانه، اصول بنیادین ارتباط سالم و مسئولانه قابل تحقق است.

لطفاً شخصیت حضرت رضا(ع) را از منظر رسانه تحلیل بفرمایید.

در پاسخ به این سؤال باید گفت پرداختن به شخصیت حضرت امام رضا(ع) از منظر رسانه، اگرچه آثار کمیّت‌گرای زیادی در رابطه با ایشان منتشر شده، اما از نظر عمق تحلیلی و به عبارتی «امروزی‌سازی رسانه‌ای» فرمایشات و اقدامات ایشان، هنوز فاصله زیادی با وضعیت مطلوب وجود دارد. در این زمینه باید به جای «تاریخ‌نگاری فرهنگی-ارتباطی» (که عمدتاً به صورت آماری و تاریخی مطرح می‌شود) به تحلیل «تاریخ فرهنگی-ارتباطی» روی آورد و هر فرمایش و حرکت آن امام را مورد تحلیل و موشکافی عمیق قرار داد. در این زمینه می‌توان به چند نکته مهم به عنوان ارزیابی وضعیت کنونی در ایران اشاره کرد:

۱. غلبه رویکردهای آیینی–مناسبتی-عاطفی
رسانه‌های مختلف به ویژه صداوسیما بیشترین تمرکز را بر ارائه مطالب مناسبتی (ولادت، شهادت)، تولید برنامه‌های احساسی، عاطفی و مداحی، پوشش زیارت و آیین‌های مرتبط دارند. تولید این گونه برنامه‌ها اگرچه برای معرفی کلی و بازنمایی «حضور امام» در جامعه و فرهنگ عمومی مهم است، اما «اندیشه و نظام فکری» امام را به صورت تحلیلی و عمیق به جامعه منتقل نمی‌کند. در این وضعیت مخاطبان با «عاطفه و احساس» با امام ارتباط برقرار می‌کنند، اما «فهم عمیق گفتمانی» برای آنان حاصل نمی‌شود.

۲. ضعف در ترجمه مفاهیم به زبان معاصر
منظور از ترجمه، فقط برگردان از فارسی به زبان‌های دیگر نیست، بلکه حتی ترجمه این مفاهیم به فارسی با شیوه‌های هنری و فکری مختلف نیز مد نظر است. متأسفانه در این زمینه تنوع برنامه‌های مرتبط با حضرت امام رضا(ع) اندک است و عمدتاً شیوه‌های سنتی به کار گرفته می‌شوند. باید به این باور رسید که سیره حضرت امام رضا(ع) ظرفیت کامل برای تبدیل شدن به یک «الگوی ارتباطی برای جهان امروز» را دارد.

۳. کمبود روایت‌های داستانی قوی
اگرچه برخی تولیدات رادیویی و تلویزیونی درباره سیره ایشان وجود دارد، اما بیشتر این روایت‌ها خطی، ساده، کلیشه‌ای و فاقد پیچیدگی‌ها و معانی عمیق هستند. در حالی که مثلاً مناظرات ایشان با پیروان ادیان مختلف ظرفیت بالایی برای تولید آثار جذاب جهانی دارد.

۴. ضعف جدی در به‌کارگیری رسانه‌های نوین
امروزه جوامع انسانی بیشتر از رسانه‌های نوین مانند اینستاگرام، یوتیوب، تلگرام استفاده می‌کنند تا رسانه‌های جمعی کلاسیک. متأسفانه محتواهای تولید شده در این زمینه عموماً احساسی، عاطفی و تکراری هستند و کمتر تحلیلی یا مبتنی بر گفت‌وگوهای خلاق با استفاده از ویدئوها، کلیپ‌ها و انیمیشن‌های مفهومی می‌باشند.

۵. ضعف در تبدیل علم به محتوا
بین نهادهای علمی-پژوهشی و رسانه‌ای کشور گسست وجود دارد. با وجود تولیدات علمی ارزشمند درباره سیره امام رضا(ع) توسط آستان قدس رضوی، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، باید این علم به محتوای رسانه‌ای عمومی و جهانی تبدیل شود.

۶. چگونگی چارچوب‌بندی و بازنمایی
در شرایط کنونی، حضرت امام رضا(ع) عمدتاً در چارچوب «شخصیت مقدسِ تاریخی» مورد توجه قرار می‌گیرد، در حالی که باید به عنوان «الگوی زنده برای جوامع امروز جهانی» معرفی شود؛ مانند الگوی گفت‌وگوی بین‌فرهنگی، الگوی اخلاق رسانه‌ای، الگوی مدیریت بحران و…

اگر بخواهید به رسانه‌ها موضوعاتی را پیشنهاد بفرمایید که درباره امام رضا(ع) کار کنند، به چه مسائلی اشاره می‌کنید؟

در پاسخ باید گفت مشکل این نیست که مطالب کمی درباره امام رضا(ع) داریم، بلکه موضوعات تکراری شده و به مسائل امروزین وصل نشده‌اند. پیشنهادهای مؤثر باید سه ویژگی داشته باشند: مسئله‌محور بودن، قابل ترجمه به زندگی امروزین بودن و رسانه‌پسند بودن. در اینجا چند پیشنهاد عملیاتی ارائه می‌شود:

۱. «سبک زندگی رضوی» در برابر مصرف‌گرایی مدرن
۲. سیره امام رضا(ع) و «اخلاق ارتباطات در عصر شبکه‌های اجتماعی»
۳. «مناظرات حضرت امام رضا(ع)» به مثابه الگوی گفت‌وگوی بین‌الادیانی و بین‌فرهنگی
۴. حضرت امام رضا(ع) و «مدیریت بحران مشروعیت»
۵. حضرت امام رضا(ع) و مبارزه با شایعات و اخبار جعلی با بهره‌گیری از «سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی»
۶. «حضرت امام رضا(ع) و علوم روز»
۷. حضرت امام رضا(ع) و موضوع «بحران هویت و معنویت»
۸. تولید «روایت‌های ناشنیده از زیارت»
۹. حضرت امام رضا(ع) و «اخلاق و عدالت اقتصادی»
۱۰. «امام رضا(ع) یک شخصیت جهانی»
۱۱. تولید داستان‌های میکرو و کوتاه از سیره امام رضا(ع)
۱۲. «اگر امام رضا(ع) امروز بودند…» (تولید سناریوهای فرضی)

به عنوان آخرین سؤال؛ آقای دکتر بشیر، فعالیت‌های علمی بنیاد بین‌المللی امام رضا(ع) را چگونه ارزیابی می‌فرمایید؟

برای ارزیابی علمی و منصفانه بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) باید به دو موضوع توجه کرد: اول اینکه این نهاد ظرفیت‌ها و فعالیت‌های قابل توجهی داشته است؛ دوم اینکه علیرغم این فعالیت‌ها، در سطح «تولید علم عمیق و اثرگذاری جهانی» هنوز جای ارتقا دارد.

اقدامات مهم بنیاد: برگزاری جشنواره‌ها و همایش‌ها در استان‌های مختلف با حضور شخصیت‌های داخلی و خارجی، ایجاد شبکه‌ای از پژوهشگران و نهادهای علمی، توجه به موضوعات نو如 رسانه، هوش مصنوعی و سناریوسازی، پیوند علم، فرهنگ و هنر، و تولید نشریات و کتاب‌های متعدد درباره سیره امام رضا(ع).

پیشنهادات نوین برای تقویت فعالیت‌ها: تولید «نظام علمی پایدار» و «نظریه‌پردازی»، توسعه «مکتب رضوی»، راه‌اندازی «نشریات بین‌المللی»، همکاری دانشگاهی و آکادمیک، پیوند علم و رسانه، ایجاد «گفتمان علمی جهانی»، و ترجمه و انتقال مطالب ارزشمند به جهان. بنیاد باید از یک «نهاد برگزارکننده رویداد» به یک «مرجع تولید علم جهانی» بر پایه سیره رضوی تبدیل شود.