خطبه ششم نهجالبلاغه با موضوع «تعامل با دشمن و ابتکار عمل»
أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم
بسم الله الرحمن الرحيم
و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین
در این گزارش، به بازخوانی خطبه ششم نهجالبلاغه شریف بر اساس بیانات حجتالاسلام دکتر نادم (در نمازخانه ادیان کاتی) پرداخته میشود. این خطبه که توسط سید رضی (ره) به صورت کوتاه نقل شده، در کتاب «تمام نهجالبلاغه» با تفصیل بیشتری آورده شده است. محور اصلی این خطبه، نحوه مواجهه امیرالمؤمنین علیعلیهالسلام با دشمن و تأکید بر ابتکار عمل در برابر توطئههاست.
زمینه تاریخی خطبه
پس از خلیفه سوم (عثمان)، مردم مدینه با امیرالمؤمنین علیعلیهالسلام بیعت کردند. حضرت طی نامهای به معاویه (که والی شام بود) اعلام نمودند که بزرگان مدینه بیعت نمودهاند؛ بنابراین معاویه نیز باید از مردم شام بیعت بگیرد. اما معاویه که دشمنی دیرینه با حضرت داشت، پاسخ نداد و در عوض، طی نامههایی به زبیر و طلحه پیام فرستاد که:
«از مردم شام برای تو بیعت میگیرم و از ناحیه شام خاطرت جمع باشد. اما عراق (کوفه و بصره) را خودت اقدام کن و علی را در مدینه و حجاز تنها بگذار.»
این نقشه نشان میدهد که معاویه قصد داشت با جذب دو تن از اصحاب برجسته پیامبر (زبیر و طلحه)، سه نقطه مهم حکومتی آن زمان یعنی حجاز، شام و عراق را از هم جدا کند و خلافت حضرت علیعلیهالسلام را تضعیف نماید.
حرکت به سوی جنگ جمل و توصیه برخی یاران
پس از این جریانات، عایشه (همسر پیامبر) به همراه زبیر و طلحه به قصد عمره به مکه رفتند اما در عمل، پرچم جنگ جمل را برافراشتند. امیرالمؤمنین به یاران خود فرمودند که باید سریعاً جلوی این فتنه گرفته شود. برخی از یاران پیشنهاد کردند:
«کمی صبر کنید؛ اجازه دهید حکومت ریشه دوانده و محکم شود. فعلاً با طلحه و زبیر به سرعت درگیر نشوید.»
در این هنگام بود که حضرت خطبه ششم را ایراد فرمودند.
متن و ترجمه فراز اول خطبه ششم (تشبیه به کفتار)
حضرت در پاسخ به توصیهکنندگان به مدارا و سکون، فرمودند:
«وَاللَّهِ لا أَکُونُ کَالضَّبُعِ تَنَامُ عَلَى طُولِ اللَّیْلِ، حَتَّى یَأْتِیَهَا طَالِبُهَا وَ یَخْتِلَهَا رَاصِدُهَا.»
ترجمه: به خدا سوگند، من مانند کفتار (ضبع) نیستم که تمام شب را به خواب رود تا شکارچی یا کمینکننده به سراغش آید و او را فریب دهد و صید کند.
شرح و تفسیر تشبیه کفتار
حضرت با این تشبیه عمیق، به یک ویژگی رفتاری کفتار اشاره میکنند:
-
کفتار از درندگان بیخیال است. خودش شکار نمیکند و زحمت نمیکشد.
-
به محض بوییدن لاشه (شکار دیگران)، دسته جمعی حمله میکند و صاحب شکار را چنان اذیت مینماید که او از سر لاشه دست میکشد.
-
در برابر دشمن (صیاد)، حضور او را حس میکند اما خود را به خواب و بیخیالی میزند تا زمانی که دشمن وارد خانهاش شود و او را اسیر کند.
نتیجه اخلاقی و سیاسی:
کسی که نسبت به دشمن بیخیال شود و با خوشخیالی تصور کند دشمن کاری ندارد، در نهایت غافلگیر شده و به اسارت یا نابودی کشیده میشود. امام علیعلیهالسلام تأکید میکنند که من هرگز چنین روشی ندارم.
فراز دوم: ابتکار عمل با بسیج طرفداران حق
حضرت در ادامه خطبه، روش خود را اینگونه ترسیم میفرمایند:
«وَ لکِنِّی أَضْرِبُ بِالْمُقْبِلِ عَلَى الْحَقِّ الْمُدْبِرَ عَنْهُ، وَ بِالسَّامِعِ الْمُطِیعِ الْعَاصِیَ الْمُرِیبَ.»
ترجمه: بلکه من با کسی که به حق روی آورده، آن را که از حق پشت کرده میزنم؛ و با شنونده مطیع، با طغیانگر شکننده (و شبههانگیز) مقابله میکنم.
تفسیر روش ابتکاری امام
-
بسیج نیروهای حقگرا در مقابل باطلگرایان
-
استفاده از افراد مطیع و فرمانبردار برای سرکوب طغیانگران و مفسدان
-
برخورد فعال و پیشگیرانه نه انفعال و بیخیالی
امام در ادامه میفرمایند:
«أَبَداً حَتَّى یَأْتِیَ عَلَیَّ یَوْمِی.»
یعنی این روش و منش من، تا آخرین روز زندگیام ادامه خواهد داشت.
شکایت از کنار زده شدن حق خود
حضرت در پایان خطبه، با سوگند به خداوند شکایت میکنند:
«فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّی، مُسْتَأْثَراً عَلَیَّ مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَى یَوْمِی هَذَا.»
ترجمه: به خدا سوگند، از زمان رحلت رسول خدا (ص) تا امروز که به خلافت رسیدهام، همواره از حق خود رانده شدهام و دیگران بر من مقدم داشته شدهاند.
این شکایت نشان میدهد که کسانی که امروز در مقابل حضرت صف آرایی کردهاند (مانند طلحه و زبیر)، همان افرادی هستند که در طول تاریخ گذشته، حق ایشان را نادیده گرفتند و خود را مقدم داشتند. بنابراین، حضرت به هیچ وجه نباید با آنان با سادهاندیشی و خوشخیالی برخورد کند.
پیامهای کلیدی خطبه برای زمامداران و رهبران
| اصل | مفهوم |
|---|---|
| پرهیز از بیخیالی در برابر دشمن | احساس امنیت کاذب، زمینهساز غافلگیری و اسارت است. |
| ابتکار عمل به دست رهبر | نباید منتظر ماند تا دشمن وارد خانه شود؛ باید پیشدستی کرد. |
| بسیج طرفداران حق علیه باطل | استفاده از نیروهای مؤمن و مطیع برای مقابله با طغیانگران. |
| عدم فریب خوردن از نصیحتهای عافیتطلبانه | برخی توصیههای «صبر و مدارا» در واقع خیانت یا سادهاندیشی است. |
| تاریخ تکرار شونده | کسانی که قبلاً حق را غصب کردند، دوباره توطئه میکنند. |
نتیجهگیری و درسآموزی معاصر
بیانات امیرالمؤمنین علیعلیهالسلام در خطبه ششم نهجالبلاغه، یک الگوی کامل برای مدیریت سیاسی و اجتماعی در برابر فتنهها و دشمنان است. امروز نیز در جریان انقلاب اسلامی ایران، نیروی عظیم مردمی (کوچه و بازار و خیابان) در مقابل دشمن صف آرایی کردهاند. اما آنچه از این خطبه برمیآید، لزوم هوشیاری دائمی، ابتکار عمل و عدم فریب خوردن از تاکتیکهای دشمن است.
حضرت با تشبیه خود به کفتار (درنده بیخیال) و رد آن، به همه رهبران و کارگزاران میآموزند که با دشمن مکار و حیلهگر، هرگز نمیتوان با خوشخیالی و سادهاندیشی برخورد کرد. دشمنی که به خانه تو میآید تا تو را صید کند، باید پیش از آنکه فرصت یابد، با او مقابله نمود.
