دکتر احمدرضا مفتاح مطرح کرد؛
نقش رهبران دینی در ایجاد همبستگی جهانی علیه ظلم و بیعدالتی
تاریخ انتشار:
به لحاظ نظری، دغدغه عدالت اجتماعی در کلیسای کاتولیک وجود دارد، اما راهکارهای عملی آن بسیار ضعیف است.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه، در ادامه سلسله جلسات جهاد تبیین وبینار تخصصی_تحلیلی “نقش و جایگاه رهبران دینی در صیانت از صلح و عدالت” با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران و شخصیتهای حوزوی و دانشگاهی برگزار شد.
در ابتدای این وبینار، دکتر احمدرضا مفتاح، معاون پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب، ضمن عرض تسلیت شهادت رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی امام خامنهای (قدس سره) با اشاره به شرایط حساس منطقه و جهان اظهار امیدواری کرد: «انشاءالله جنگ موجود با پیروزی کامل و سربلندی نظام جمهوری اسلامی ایران به پایان برسد.»
تبیین مفهوم «صلح عادلانه»؛ تمایز با صلح قدرتمحور
معاون پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب در بخش کلیدی سخنان خود به تبیین نسبت میان صلح و عدالت پرداخت و تصریح کرد: «ما میخواهیم بگوییم که صلح و عدالت چنان در هم تنیده هستند که ناگزیر از تعبیر “صلح عادلانه” استفاده میکنیم. اگر صلح را بدون عدالت در نظر بگیریم، دقیقاً همان چیزی میشود که نتانیاهو و ترامپ از آن سخن میگویند و هیچ ابایی هم ندارند که بگویند “صلح از راه قدرت” حاصل میشود.»
دکتر مفتاح در ادامه با اشاره به یک برداشت رایج اما نادرست خاطرنشان کرد: «بعضی از افراد وقتی صحبت از صلح میشود، فکر میکنند هرگونه بحث از عدالت، مزاحم صلح است. در حالی که عدالت اقتضا میکند در برابر ظلم سکوت نکنیم. اگر ظلمی اتفاق بیفتد، گاهی ناگزیر از جنگیدن هستیم؛ همان دفاع مشروع که در همه جای جهان پذیرفته شده است.»
عدالت از منظر مسیحیت؛ از عدالت فردی تا عدالت ساختاری
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به جایگاه عدالت در سنت مسیحی گفت: «مفهوم عدالت از جمله مفاهیم کلیدی است که از فلسفه یونان باستان (به ویژه از نظر ارسطو به عنوان یکی از فضایل اصلی) تا الهیات توماس آکوئیناس و تا نظریهپردازان معاصر، همواره محل بحث بوده است. حضرت عیسی مسیح (ع) نیز جمله معروفی دارند: “خوشا به حال کسانی که برای عدالت گرسنه و تشنه هستند.”»
وی در ادامه به یک تحول مهم در الهیات مسیحی اشاره کرد و افزود: «در طول تاریخ جهان مسیحیت، بیشتر بر عدالت فردی تأکید میشد تا اینکه کلیسا به دنبال ایجاد عدالت اجتماعی به شکل ساختاری باشد. اما از اواخر قرن نوزدهم و به ویژه قرن بیستم، کلیسای کاتولیک به تدریج متوجه آموزههای اجتماعی شد. نقطه عطف این تحول، شورای واتیکان دو (سال ۱۹۶۳) بود که از آن زمان به بعد، مباحثی مانند آموزش اجتماعی، حقوق بشر و عدالت اجتماعی جدی گرفته شد.»
کتاب دکترین اجتماعی کلیسا؛ تلاش نظاممند اما نظری
معاون پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به تألیفات رسمی واتیکان گفت: «یکی از شوراهای پاپی در واتیکان، “شورای صلح و عدالت” نام دارد. این شورا کتابی تحت عنوان “مجموعه دکترین اجتماعی کلیسا” منتشر کرده است. این کتاب معادل کتاب معروف “تعالیم کلیسای کاتولیک” (که بنده به همراه دو تن از همکاران آن را ترجمه کردهام) در حوزه مسائل اجتماعی است.»
دکتر مفتاح با اشاره به خاطرهای از رونمایی این کتاب افزود: «این کتاب در زمان مسئولیت حاج آقای ربانی (به عنوان سفیر ایران در واتیکان) و با حضور حاج آقای نواب در دانشگاه گریگوریان رم رونمایی شد و کاردینال توران نیز در آن مراسم حضور داشت. این کتاب اولین تلاش نظاممند کلیسای کاتولیک برای ورود به مباحثی چون حقوق بشر، محیط زیست، عدالت اجتماعی و مسائل معاصر است.»
نقد جدی بر ضعف عملی کلیسای کاتولیک
دکتر مفتاح در بخشی از سخنان خود با صراحت به نقد رویکرد عملی کلیسای کاتولیک پرداخت و اظهار داشت: «عمده مباحثی که در کلیسای کاتولیک مطرح شده، بحثهای انتزاعی و بدون پشتوانه راهکارهای عملی است. این دقیقاً پاشنه آشیل موضعگیریهای کلیسای کاتولیک محسوب میشود. آنها نمیتوانند با واقعیت پیچیده زمان حاضر کنار بیایند یا راه حل عملی ارائه دهند. تأکید بیشتر بر عدالت فردی بوده است تا تغییر ساختارهای اجتماعی.»
وی علت این مسئله را در نگاه تاریخی مسیحیت جست و جو کرد و گفت: «گویا همان معضل جدایی دین از سیاست، کلیسا را به این وادی کشانده است. واقعیت این است که حتی همین مقدار ورود کلیسای کاتولیک به مباحث عدالت اجتماعی، مدیون رخدادهایی مثل الهیات رهاییبخش در آمریکای لاتین بود. ابتدا کلیسای کاتولیک در برابر این جریان گارد میگرفت، اما بعداً انعطاف نشان داد.»
نظریهپردازان منتقد کلیسا: از الهیات رهاییبخش تا نیبر
دکتر مفتاح به نقل از الهیدانان منتقد پرداخت و گفت: «الهیدانان رهاییبخش (Liberation Theologians) از انفعال کلیسای کاتولیک در برابر شرایط ناعادلانه شدیداً انتقاد میکنند و میگویند کلیسای کاتولیک نمیتواند نسبت به بیعدالتیها ساکت باشد. همچنین در میان الهیدانان پروتستان، شخصی به نام راینهولد نیبر (Reinhold Niebuhr) پس از جنگ جهانی دوم از کلیسا انتقاد کرد که چرا نتوانست از جنایتهایی که در آن دوران اتفاق افتاد، جلوگیری کند.»
وی افزود: «به لحاظ نظری، دغدغه عدالت اجتماعی در کلیسای کاتولیک وجود دارد، اما راهکارهای عملی آن بسیار ضعیف است. حتی در مباحث نظری نیز بیشتر بر صلح تأکید میکنند تا بر لوازم آن. وقتی پای دفاع مشروع به میان میآید، خیلی نمیپسندند که کسی به مجازات یا تلافی متوسل شود. به عبارت دیگر، قاعده “چشم در برابر چشم” که هم در تورات آمده و هم ما آن را قبول داریم، در کلیسای کاتولیک چندان مقبول نیست.»
موضعگیریهای پاپها در قبال رؤسای جمهور آمریکا
معاون پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب با مرور تاریخی موضعگیریهای پاپها گفت: «به مرور زمان، پاپها ناگزیر شدند حداقل یک موضعگیری صریح داشته باشند، هرچند عمده این موضعگیریها کلی، محتاطانه و بیشتر شبیه “نزدن به میخ” و اکتفا به توصیههای اخلاقی بوده است. بیشتر توصیه به صلح، توصیه به خویشتنداری و گاهی اظهار نظر در مورد عملکرد دولت آمریکا بود.»
دکتر مفتاح در این زمینه به نمونههای عینی اشاره کرد و گفت: «پاپ فرانسیس جمله معروفی دارد که “آن کسی که دیوار میکشد، مسیحی نیست.” این اشاره مستقیمی به تصمیم ترامپ برای ساخت دیوار مرزی با مکزیک و جلوگیری از مهاجرت پناهندگان بود. ترامپ نیز در آن زمان واکنش تندی نشان داد.»
وی درباره پاپ جدید (لئوی چهاردهم) نیز گفت: «پاپ لئوی چهاردهم نیز تا مدتی قبل همان توصیههای کلی را داشت، اما نکته جالب این است که بالاخره ایشان به عنوان رهبر کاتولیکهای جهان پذیرفته است که نمیتواند در برابر این همه جنایتی که در جهان (به ویژه در غزه و منطقه) اتفاق میافتد، ساکت بماند. همین موضعگیری صریحتر باعث شد ترامپ واکنش توهینآمیزی نسبت به ایشان نشان دهد.
سه رکن مقابله با ظلم: توان نظامی، دیپلماسی و اخلاق
دکتر مفتاح در بخش پایانی سخنان خود به نقش دانشگاهیان و روشنفکران دینی در شرایط کنونی پرداخت و گفت: «کما اینکه ما نشستهای علمی متعددی در این مدت برگزار کردهایم، تلقی من این است که ما به عنوان دانشگاهیان سهمی در تبیین مسائل فعلی داریم. همه ظرفیتها باید به کار گرفته شود.»
وی این ظرفیتها را به سه بخش تقسیم کرد: و گفت: ۱. توان نظامی: «بحمدالله بهترین نقش را نیروهای نظامی ما انجام دادهاند و وظیفه خود را به خوبی انجام میدهند.» ۲. دیپلماسی: «شاید بتوان گفت بعد از توان نظامی، مهمترین قسمت، دیپلماسی است که باید با زبان سیاست، حقوق و دیپلماسی از حقوق ملتها دفاع کرد.» ۳. اخلاق و فرهنگ: «سهم ما در این بخش است. بحثهای اخلاقی، تبیین مفاهیمی که گاهی کمتر به آنها توجه شده، و بیدار کردن وجدان جهانیان.»
لزوم همبستگی جهانی و بیداری وجدانها
معاون پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب در پایان با اشاره به اهانت ترامپ به پاپ، آن را فرصتی برای همگرایی بیشتر دانست و گفت: «این اهانت زمینه را فراهم میکند که ما با جهان مسیحیت، به ویژه با کاتولیکها، همبستگی بیشتری داشته باشیم. حداقل ما که در این میدان مبارزه قرار گرفتهایم و داریم تاوان میدهیم، نباید اجازه دهیم دیگران جای قربانی و متهم را عوض کنند.»
