«از غرب فلسفی تا غرب اخلاقی؛ تحلیلی از زیرساختهای فکری و اخلاقی جزیره اپستین»
سخن گفتن از انحطاط اخلاقی در غرب به این معنا نیست که اخلاق بهطور کامل از میان رفته است؛ چرا که واکنشهای اجتماعی، رسانهای و قضایی، نشاندهنده باقیماندن حساسیتهای اخلاقی در بخشی از جامعه غربی است.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه، به همت معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه ادیان و مذاهب وبینار تبیینی ـ تحلیلی «از غرب فلسفی تا غرب اخلاقی؛ تحلیلی از زیرساختهای فکری و اخلاقی جزیره اپستین» با حضور و سخنرانی حجت الاسلام والمسلمین دکتر حمیدرضا شریعتمداری، عضو هئيت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب و حجت الاسلام والمسلمین دکتر مجید دهقان رئیس دانشکده علوم اجتماعی و عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد.
در ابتدای این نشست دکتر حمیدرضا شریعتمداری، با نگاهی فلسفی و اخلاقی به بررسی نشانهها و علل انحطاط اخلاقی در غرب معاصر پرداخت.
دکتر شریعتمداری تأکید کرد: دستکم در «غرب سیاسی و ایدئولوژیک» که متأثر از لیبرالیسم بهمثابه یک ایدئولوژی است، شواهد روشنی از انحطاط اخلاقی مشاهده میشود. وی پرونده جفری اپستین را یکی از نمونههای برجسته این انحطاط دانست و گفت: اپستین، سرمایهدار آمریکایی، طی چند دهه با سوءاستفاده جنسی سازمانیافته از دختران نوجوان، یکی از جنجالیترین پروندههای جنایی معاصر را رقم زد و بهواسطه ارتباطات گسترده با افراد بانفوذ، سالها از پیگرد جدی قضایی مصون ماند.
وی افزود: نحوه برخورد دستگاه قضایی آمریکا با این پرونده و مجازاتهای حداقلی اولیه، پرسشهای جدی درباره کارآمدی نظام عدالت و حساسیت اخلاقی در غرب ایجاد کرده و خشم افکار عمومی را برانگیخته است. به گفته وی، مقایسه نوع مواجهه غرب با فجایع انسانی در غزه و نیز برخی تحولات بینالمللی، با واکنشهای گسترده نسبت به بحرانهایی مانند اوکراین، از دیگر نشانههای دوگانگی اخلاقی در سیاست غربی است.
این استاد دانشگاه در ادامه تصریح کرد: سخن گفتن از انحطاط اخلاقی در غرب به این معنا نیست که اخلاق بهطور کامل از میان رفته است؛ چرا که واکنشهای اجتماعی، رسانهای و قضایی نسبت به برخی تخلفات، نشاندهنده باقیماندن حساسیتهای اخلاقی در بخشی از جامعه غربی است. همچنین این تحلیل بههیچوجه به معنای ادعای اخلاقیتر بودن سایر جوامع نیست.
دکتر شریعتمداری با بیان اینکه انحطاط اخلاقی غرب برای دیگر جوامع اهمیت ویژهای دارد، خاطرنشان کرد: غرب بهواسطه تفوق نظامی، هیمنه تکنولوژیک و ادعای رهبری جهانی، تأثیر عمیقی بر نظام بینالملل دارد و در عین حال، خود را در جایگاه داوری اخلاقی و توصیهگر به سایر ملتها قرار داده است. از اینرو، بررسی بحرانهای اخلاقی در این تمدن، صرفاً یک بحث نظری نیست، بلکه پیامدهای جهانی دارد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به پیشرفتهای گسترده غرب در حوزه فلسفه، فلسفههای مضاف و بهویژه فلسفه اخلاق، این پرسش را مطرح کرد که چرا این پژوهشهای سترگ، به اخلاقیتر شدن جوامع غربی منجر نشده است. به اعتقاد وی، مشکل اصلی نه در فقدان نظریههای اخلاقی، بلکه در رویکردهای حاکم بر اخلاق مدرن نهفته است.
دکتر شریعتمداری عقلبنیادشدن افراطی، دنیویشدن و سکولارشدن اخلاق، غلبه مادیگرایی و ماتریالیسم اخلاقی، کمّیگرایی و تبختر ناشی از تفوق مادی را از جمله عواملی دانست که اخلاق را در غرب به حاشیه رانده و کارکرد اجتماعی آن را تضعیف کردهاند.
وی در ادامه به تبیین نسبت دین و اخلاق پرداخت و تأکید کرد: اخلاق برای کارآمدی اجتماعی، نیازمند دین است. دین میتواند با ایجاد انگیزش عاطفی و روانی، فراهمکردن ضمانت اجرایی، ایجاد ثبات در احکام اخلاقی و نیز تبیین دقیق مفاهیم و هنجارهای اخلاقی، نقش تعیینکنندهای در صیانت از اخلاق ایفا کند.
این استاد فلسفه اخلاق افزود: چه در رویکردهای غایتگرایانه، چه وظیفهگرایانه و چه فضیلتگرایانه، دین میتواند در تعیین غایت مطلوب، تشخیص حسن و قبح افعال و شکلدهی به فضایل اخلاقی نقشآفرین باشد.
دکتر شریعتمداری در پایان تأکید کرد: بازاندیشی در مبانی و رویکردهای اخلاقی غرب، بدون توجه جدی به نقش دین، نمیتواند پاسخگوی بحرانهای اخلاقی نوپدید در جهان معاصر باشد.
در ادامه این نشست دکتر مجید دهقان، به بررسی ابعاد فکری و اخلاقی پدیده موسوم به «جزیره اپستین» پرداخت و تلاش کرد این مسئله را در بستر فرهنگ و سبک زندگی غربی تحلیل کند.
وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه در نگاه نخست نمیتوان پدیدههایی مانند پرونده اپستین را مستقیماً به نظریههای فلسفی یا مکاتب اخلاقی غرب نسبت داد، اظهار داشت: اگر متون فلسفی یا نظریههای اخلاقی غربی را بررسی کنیم، بسیاری از این مکاتب چنین رفتارهایی را محکوم میکنند و این فجایع در چارچوب نظری آنها قابل توجیه نیست.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه ادیان و مذاهب با طرح این پرسش که چگونه چنین رخداد گستردهای با مشارکت افراد متعدد از حوزههای مختلف سیاسی، علمی، اقتصادی و فرهنگی شکل گرفته است، افزود: اگر این مسئله صرفاً به یک فرد یا یک اختلال شخصی تقلیل داده شود، پاسخ قانعکنندهای برای گستردگی این شبکه و تنوع افراد درگیر در آن به دست نمیآید.
دکتر دهقان در ادامه با تأکید بر لزوم بررسی بسترهای فرهنگی و اجتماعی شکلگیری چنین پدیدههایی گفت: برای فهم این رویدادها باید به سبک زندگی و نظام فکری حاکم بر جوامع غربی توجه کرد. به نظر میرسد بیش از نظریههای فلسفی، اصول لیبرالیستی که بر فردگرایی و محوریت اراده فردی تأکید دارند در شکلگیری این سبک زندگی نقش داشتهاند.
وی تصریح کرد: در بسیاری از سیاستگذاریهای حقوقی و اجتماعی در غرب، انسان به موجودی دارای اراده تقلیل داده میشود و معیار اصلی در ارزیابی بسیاری از رفتارها، رضایت و اراده طرفین است. در چنین چارچوبی، بسیاری از محدودیتهای اخلاقی سنتی کنار گذاشته میشود و اخلاق به حداقلهای حقوقی فروکاسته میشود.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه تقلیل انسان به «فرد دارای اراده» میتواند پیامدهای جدی در حوزه اخلاق اجتماعی داشته باشد، اظهار کرد: انسان موجودی صرفاً خنثی نیست، بلکه دارای تمایلات و غرایزی همچون قدرتطلبی، لذتجویی و ثروتاندوزی است. اگر این تمایلات در چارچوب نظامهای تربیتی و اخلاقی مهار نشوند، امکان بروز رفتارهای افراطی و حتی خشونتآمیز افزایش مییابد.
دکتر دهقان در ادامه با اشاره به نقش تربیت اخلاقی در مهار تمایلات انسانی افزود: در بسیاری از سنتهای دینی و اخلاقی، بر تربیت نفس و مهار تمایلات تأکید شده است. در حالی که در برخی قرائتهای لیبرالی، هرگونه تحمیل الگوی اخلاقی یا تربیتی به فرد مورد تردید قرار میگیرد و اصل بر انتخاب فردی گذاشته میشود.
وی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه خانواده در جوامع غربی گفت: مفهوم خانواده در سیاستهای رسمی بسیاری از کشورهای غربی دچار تغییر شده و اشکال متنوعی از روابط انسانی ذیل عنوان خانواده تعریف میشود. با این حال، حتی با وجود این تغییرات نیز پدیدههایی مانند سوءاستفاده از کودکان در پرونده اپستین از منظر حقوقی و اخلاقی در همان جوامع نیز محکوم و تقبیح شده است.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه ادیان و مذاهب در بخش پایانی سخنان خود تأکید کرد: در تحلیل چنین پدیدههایی باید از شتابزدگی پرهیز کرد و با رویکردی علمی و تحلیلی به بررسی زمینهها و پیامدهای آن پرداخت تا امکان گفتوگو و تعامل علمی با مخاطبان داخلی و بینالمللی فراهم شود.
