به همت معاونت پژوهشی بررسی شد؛
فرایند انتقال میراث حدیثی؛ نمونه پژوهی احادیث مهدوی ابن ابیعمیر
تاریخ انتشار:
احصاء، بازسازی و تحلیل تکنگاریهای کهن شیعی در حوزه غیبت و مهدویت، اهمیتی دوچندان دارد.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه، به همت معاونت پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب، کرسی علمی-ترویجی با موضوع «فرایند انتقال میراث حدیثی؛ نمونه پژوهی احادیث مهدوی ابن ابیعمیر» با ارائه دکتر محمدعلی موحدی، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، و نقد دکتر عبدالهادی مسعودی، عضو هیئت علمی و رئیس دانشگاه قرآن و حدیث، برگزار شد.
در ابتدای این نشست، دکتر ملاحسنی به عنوان دبیر جلسه، در راستای تبیین مسئله محوری پژوهش، به معرفی اجمالی موضوع پرداخت و گفت: ابنابیعمیر از جمله برجستهترین و معتبرترین راویان شیعه در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری به شمار میآید. دوران حیات علمی وی مقارن با طرح یکی از مهمترین و مناقشهبرانگیزترین شبهات کلامی در تاریخ مهدویت، یعنی ادعای قائمیت و غیبت امام موسی کاظم علیهالسلام از سوی فرقه واقفه بوده است. از این رو، واکاوی و مطالعه میراث حدیثی این راوی برجسته در حوزه مهدویت و غیبت، از منظر تاریخی و حدیثی حائز اهمیت فراوانی است. نکته حائز توجه دیگر آن است که با عنایت به محدودیت بوم جغرافیایی تحدیث ابنابیعمیر که عمدتاً به مناطق کوفه و بغداد اختصاص داشته، این پرسش اساسی مطرح میگردد که چگونه احادیث مهدوی روایتشده از وی به سرعت در مناطقی دوردستی همچون قم و خراسان انتقال یافته است؟
در ادامه، دکتر محمدعلی موحدی به عنوان ارائهدهنده بحث، ضمن تبیین انگیزهها و ضرورتهای انجام این پژوهش، بیان کرد: «در حوزه مطالعات مهدویت و غیبت، همواره با دو شبهه بنیادین از سوی برخی خاورپژوهان مواجه بودهایم: نخست آنکه مستشرقانی همچون اتان کلبرگ بر این باورند که میراث حدیثی شیعه در زمینه مهدویت و غیبت، پیش از عصر امام حسن عسکری علیهالسلام، دچار فقدان و خلأ اساسی بوده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب گفت: دوم آنکه ایشان ادعا میکنند که حتی اگر به فرض، برای شیعه در دوران پیش از امام عسکری علیهالسلام، آثاری در این زمینه وجود داشته باشد، این آثار از فرقه واقفه اقتباس و اخذ گردیده است. با عنایت به این دو شبهه اساسی، احصاء، بازسازی و تحلیل تکنگاریهای کهن شیعی در حوزه غیبت و مهدویت، اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
وی ادامه داد: در مسیر نیل به این هدف والا، ما با میراث حدیثی ارزشمند ابنابیعمیر مواجه میشویم که از یک سو به شدت متأثر از تکنگاریهای پیش از خود بوده و از سوی دیگر، تأثیری شگرف و انکارناپذیر بر تألیفات و تکنگاریهای پس از خود در زمینه مهدویت و غیبت بر جای نهاده است. حال، مسئله محوری که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته، واکاوی چگونگی انتقال پرشتاب و گسترده میراث حدیثی مهدوی ابنابیعمیر به شاگردان و طبقات بعدی راویان در مناطق دوردستی همچون قم و خراسان میباشد.
استاد دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه بحث خود به تبیین عوامل و سازوکارهای این انتقال گسترده پرداخته و افزود: «اگر بخواهیم مدرسه حدیثی قم را به عنوان مهمترین سرزمینی که ابنابیعمیر هرگز بدان سفر نکرد، اما احادیث مهدوی او با حجم قابل توجهی به آن دیار راه یافته است، مورد واکاوی قرار دهیم.
دکتر محمدعلی موحدی در پایان افزود: میبایست به سه محور اصلی به عنوان عوامل اساسی این انتقال اشاره نمود: ۱. ورود و استقرار محدثان کوفی در قم: گروهی از شاگردان برجسته ابنابیعمیر که اصالتاً کوفی بودند، به قم مهاجرت کرده و در این شهر ساکن شدند. از برجستهترین این چهرهها میتوان به جناب ابراهیم بن هاشم، یکی از ارکان انتقال حدیث در قم، اشاره کرد. همچنین جناب حسین بن سعید اهوازی که ابتدا در کوفه از محضر ابنابیعمیر بهره برده و سپس به قم مهاجرت نمود، از دیگر شخصیتهای کلیدی در اشاعه و نشر احادیث مهدوی ابنابیعمیر به شمار میرود. ۲. ورود و استقرار برخی محدثان بغدادی در قم: دسته دیگری از شاگردان ابنابیعمیر که اصالتاً بغدادی بودند، همچون یعقوب بن یزید انباری، نیز به قم مهاجرت کرده و در اشاعه میراث استاد خود در این شهر نقش بسزایی ایفا نمودند. ۳. مسافرت محدثان قمی به مراکز حدیثی عراق: در مقابل، شماری از محدثان برجسته قمی مانند احمد بن محمد بن عیسی اشعری که در سنین جوانی برای تحصیل حدیث به عراق (کوفه و بغداد) سفر کردند، و نیز محمد بن عبدالجبار قمی که با وجود اصالت قمی، با سفر به عراق موفق شدند احادیث ابنابیعمیر را دریافت و به زادگاه خود منتقل نمایند. این گروه نیز به مثابه پل ارتباطی دیگری برای انتقال میراث مهدوی ابنابیعمیر به قم عمل کردند.»
در ادامه این نشست علمی، حجت الاسلام والمسلمین دکتر عبدالهادی مسعودی ضمن تقدیر از زحمات پژوهشگر، به ذکر محاسن و نکات قوت پژوهش پرداخت. وی انتخاب هوشمندانه میراث حدیثی ابنابیعمیر و بهطور ویژه تمرکز بر تراث مهدوی وی را از جمله نقاط قوت این تحقیق برشمرد. در ادامه، دکتر مسعودی پیشنهاداتی را برای تقویت و تکمیل پژوهش ارائه کرد که از آن جمله میتوان به تفصیل و تعمیق بیشتر در زمینه سفرهای حدیثی راویان میان کوفه و قم، و نیز تبیین دقیقتر چگونگی و کیفیت احصاء و شناسایی شاگردان ابنابیعمیر اشاره کرد.
در پایان، دکتر موحدی ضمن تشکر و قدردانی از نکات دقیق و ملاحظات ارزشمند دکتر مسعودی، به پرسش ایشان درباره چگونگی احصاء شاگردان ابنابیعمیر پاسخ داد. وی گفت: در این پژوهش، تمامی احادیث مهدوی ابنابیعمیر موجود در میراث حدیثی شیعه تا پایان قرن هفتم هجری گردآوری و احصاء گردیده و سپس اسانید پربسامد و مکرر این احادیث، مورد بررسی دقیق و مداقه همهجانبه قرار گرفته است.
