از فره تا خیال

به‌موجب حکمت ایرانیان باستان، مشخصه‌ اصلي‌ و اساسي پادشاه يا فرمانروا، برخورداري‌ از‌ موهبتي‌ الاهي‌ بود که آن را فرّه ايزدي مي‌ناميدند. فرّه در تفکر ایران باستان، کارکرد و جایگاهی هستی شناختی دارد. در متون دینی زرتشتی انسان‌های فره‌مند پایه و اساس عالم تلقی شده‌اند. بجز ایران باستان این تفکر را می‌توان در نظرات علمای اسماعیلیه یافت.

در تعالیم اسماعیلیه مفاهیم متعددی که نشان از ویژگی و موهبت‌هایی اهدایی از سوی خداوند به این انسان دارد، به‌کاررفته است. یکی از این مفاهیم، خیال است. بنا بر اندیشه سجستانی از علمای اسماعیلیه، پس از ابداع صادر اول که همان کن یا همان سابق یا عقل اول است، عقل ثانى یا لوح یا تالى منبعث می گردد و بعدازاین دو، سه موجود روحانى به نام‌هاى «فتح و جد و خیال» وجود دارند که به ناطقان و امامان یارى مى‌رسانند. بـه نظر مي‌رسد که این برداشت از حکومت و دین در اسلام اسماعیلی قابل تطبیق با آیین زرتشتیان بوده و حتی‌ چنين‌ تلقي از نسبت حکومت و دین،‌ برداشتی از همان نظریه شاهی ایران باستان باشد.

کتاب حاضر به سیر تطور این اندیشه از ایران باستان تا اسماعیلیه و نحوه‌ی ورود آن به اسماعیلیه می‌پردازد.