دانشگاه ادیان و مذاهب
  ورود به سامانه
نام کاربری
 
وب سایت دانشگاه
سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
پست الکترونیک
کلمه عبور
AR EN FA
 
آخرین مطالب

سیره تقریبی امام رضا(ع)

 
تاریخ انتشار: 1397/07/09    

سیره تقریبی امام رضا(ع)

دکتر علی آقانوری را با کتاب «امامان شیعه و وحدت اسلامی» می‌شناسند. کتابی که در آن سیره وحدت‌گرای اهل‌بیت(ع) به خوبی تبیین شده است. وی اما استاد دانشگاه ادیان و مذاهب نیز هست. متن زیر گفت‌وگوی ما با او درباره سیره تقریبی امام رضا(ع) است:

آیا معنا و مفهوم وحدت در زمان ائمه(ع) هم همان معنای امروزی آن را داشته است؟

با توجه به آیات قرانی که از امت واحده وجود دارد، این تعابیر حکایت از آن دارد که وحدت نه تنها یک ضرورت بلکه یک «اصل مسلم دینی» باید تلقی شود. برای همین هم ائمه(ع) به این جنبه خیلی اهمیت می‌دادند و در این زمینه پیشتاز بودند. تا حدی که امام رضا(ع) با اینکه مأمون را به عنوان یک خلیفه اسلامی قبول نداشت اما به خاطر وحدت امت اسلامی حتی در امر اداره امور به مأمون مشورت می‌داد. مثلاً زمانی که حکومت وقت در یکی از مرزها، فردی بومی را که متعلق به یکی از قبایل همان محل بود، به عنوان مرزبان و استاندار انتخاب کرده بود. امام رضا(ع) اعلام کردند که این کار صحیح نیست و ممکن است این فرد طرف قوم خود را بگیرد و در برخی موارد اشکالاتی پیش آید. مأمون از این نظر امام رضا(ع) به شدت استقبال کرد، به حدی که تعبیری در این زمینه دارد که «این سخن را باید با آب طلا نوشت». این مشارکت‌ها به این معنی است که ائمه(ع) با اینکه امثال مأمون را به عنوان خلیفه اسلامی قبول نداشت اما هرجا که مسئله مربوط به اصل و کیان امت اسلامی می‌شد، دفاع از این اصل را به موارد دیگر ارجحیت می‌دادند و همکاری می‌کردند.

 

در بین نخبگان مذهبی تلاش امام برای حفظ وحدت در چه قالبی نمایان بود؟

در حفظ این اصل مناظرات و مباحثات فراوان امام رضا(ع) نمونه بارزی از اقدام عملی ایشان است که همواره احترام متقابل را رعایت می‌کردند. مطالعه این مناظرات و رفتار علی ابن موسی الرضا(ع)‌ در مناظرات درواقع تعریف عملی از امام رضا(ع) در این زمینه خواهد بود. این رفتارها نشان می‌دهد که مسلماً بهترین سازوکارهای رسیدن به وحدت اسلامی و مهم‌ترین و محوری‌ترین بحث وحدت اسلامی این است که «تنظیم روابط اجتماعی» مسلمانان باید بر اساس «جدال احسن» باشد. توجه و تدقیق در این موارد نشان می‌دهد که نمی‌شود ما انتظار «نداشتن اختلاف» داشته باشیم، چرا که اصلاً خلقت انسان بر اساس اختلاف است، به این ترتیب نمی‌شود این اختلافات را رفع کرد. اما آنچه مهم است، این است که این اختلافات «مدیریت» شود. نگاه بدبینانه نسبت به هم نداشته باشیم و نگاه‌مان خوش‌بینانه باشد.

ائمه(ع) معمولاً در این موارد وارد می‌شدند تا اگر جدالی است بر پایه «جدال احسن» - همان که مد نظر قرآن است - باشد؛ اگر نگاه به مسلمان دیگر و روابط با آنها است، نگاه خوشبینانه باشد و نه از روی تعصب. در مورد همین جدال احسن مناظراتی که مأمون برای امام رضا(ع) با علما ایجاد کرده بودند، یکی از بحث‌ها این بود که این آیه که می‌گوید: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنَا مِنْ عِبَادِنَا ...» این مردان برگزیده که مد نظر این آیه است، چه کسانی هستند؟

علمای برگزیده که در این مناظره با امام رضا(ع) مباحثه می‌کردند، علمای اهل‌سنت بودند. درواقع در زمان امام رضا(ع) همه بحث‌ها و اختلافات و تمایزات فرقه‌ای به‌خصوص بین اهل حدیث، شیعه و معتزله بسیار بیشتر شده بود. در این جلسات همه اینها جمع بودند. در این جلسه امام رضا(ع) در عین اینکه دیدگاه‌های خود را مطرح می‌کنند و می‌گویند که مراد از آن مردان برگزیده که قرآن از آن یاد کرده است، چیست، اما حتی یک کلام پرخاش، سرزنش و تحقیر طرف مقابل در صحبت‌های‌شان نیست بلکه تمام بحث‌ها و صحبت‌های‌شان توأم با احترام متقابل است.

زمانی که همه علما اعلام می‌کنند که مراد از عترت، امت است، امام نظر مخالف خود را اعلام می‌دارد که مراد، اهل‌بیت(ع) است و نه امت. اما اعلام نظر امام توأم با احترام است و نه دعوا و پرخاش. اینها مواردی است که ما بارها به سادگی از کنار آن گذشته‌ایم بدون اینکه توجه کنیم اساس و اصول مناظره و بحث در جامعه توسط ائمه(ع) مشخص شده است. امام می‌خواهند اعلام کنند که اگر به دنبال وحدت و اتحاد هستیم، باید این اصول را رعایت کنیم.

 

آیا این اصول به صورت مشخصی در روایاتی که از امام رضا(ع) رسیده، وجود دارد؟

امام رضا(ع) در حدیث مشهوری می‌فرمایند: عقل مسلمان کامل نیست، مگر اینکه دارای ده خصلت باشد. بعد امام نه مورد از آن موارد را برمی‌شمارند. از ایشان می‌پرسند، دهمی چیست، می‌فرمایند: احدی را ننگرد، جز آنکه بگوید او از من پرهیزکارتر است.

اگر این ده مورد به عنوان منشور اخلاقی بین مسلمانان رعایت شود، تمام دعواها و نزاع‌ها پایان خواهد یافت. با توجه به حدیث مشخص است که تأکید امام(ع) بر روی دهمی است.... اینکه انسان هیچ‌کسی را نبیند مگر اینکه بگوید او از من با تقواتر است یعنی دقیقاً نقطه مقابل آنچه تحت عنوان تکفیر رایج شده است. فلسفه این صحبت امام رضا(ع) این است که مردم دو دسته‌اند، یا از تو بهترند و یا بدتر؛ آنکه بهتر است که تکلیفش روشن است اما آنکه بدتر است، شاید ظاهراً از من بدتر باشد، چه اینکه ما بر کلیه اعمال و باطن او احاطه نداریم.

بر این اساس ما باید هم نگاه‌مان و هم برخوردمان را عوض کنیم. متأسفانه در جامعه امروزمان برخوردها نه تنها با جدال احسن نیست بلکه دائم دنبال مچ‌گیری از یکدیگریم. در نگاه نسبت به هم، وضعیت بدتر است، یکی دیگری را فاسق می‌داند، آن یکی، دیگران را کافر تلقی می‌کند و الی اخر. تا جایی که به این نتیجه می‌رسیم که تنها راه سعادت بشری حذف همه به جز ما است. و نتیجه این‌چنین برخورد و نگاهی وضعیت کنونی جوامع اسلامی است که شاهد آن هستیم. نتیجه‌ای که در حدیث امام رضا(ع) پیش‌بینی شده بود. آن حضرت نگاه‌ها و برخوردهای مشاجره‌آمیز را از مواردی می‌دانست که موجب بالا رفتن غرور می‌شود.

به این ترتیب اصل برای ایجاد وحدت اسلامی بر مبنای بهبود مناسبات است و نه رفع اختلافات؛ ما چاره‌ای نداریم جز برخورد و نگاه احترام‌آمیز و پرهیز از نگاه تحقیرآمیز. اگر این دو منشور رعایت شد، دیگر مشکلی نخواهیم داشت که اتفاقاً در زندگی اهل‌بیت(ع) هم بر این دو منشور خیلی تأکید شده است.

 

آیا اختلافات مذهبی بین مسلمان در سطح عمومی مردم در زمان اهل‌بیت(ع) هم وجود داشته؟

در قالب بحث و مناظرات علمی مسلماً اختلافات بین شیعه و سنی در زمان حیات اهل‌بیت(ع) وجود داشته است که گاهی با تحریک سیاسیون و علما به سطح جامعه هم کشیده می‌شد. اینکه این اختلافات به دعوا و نزاع فیزیکی هم کشیده شود، بنده موردی سراغ ندارم که این اختلافات در سطح جامعه شدت داشته باشد. اما بعد از اهل‌بیت(ع) و به‌ویژه از قرن سوم به بعد این دعواها بین عموم مسلمان شروع شد. اما در حیات اهل‌بیت(ع) حداقل بین اطرافیان و دوستداران‌شان اجازه اختلاف و پراکندگی نمی‌دادند و دائم توصیه می‌کردند که بروید و بین مردم باشید و با مردم مدارا کنید. دستور می‌دادند در تشیع جنازه مسلمان در نماز جمعه‌ها و ... شرکت کنید.

 

آیا به جز اقوال و احادیثی که از امام رضا(ع) نقل شد، کارهای عملی وجود دارد که امام رضا(ع) در ابعاد سیاسی- اجتماعی برای ایجاد وحدت انجام داده باشند؟

جایگاه امام رضا(ع) بین علمای اهل‌سنت به حدی بالا بود که حتی بعد از ایشان هم همچنان فرزندان‌شان از جمله امام جواد و امام هادی علیهماالسلام، به ابناء‌الرضا مشهور بودند. بعد از حضرت علی(ع) و امام صادق(ع) در بین اهل‌سنت امام رضا(ع) جایگاه ویژه‌ای داشتند. این نشان از آن است که تعامل‌شان با اهل‌سنت زیاد بوده و رفتارشان طوری بوده که چنین جایگاهی یافته‌اند و به عنوان فرزند رسول خدا(ص) جایگاه عام‌شان به حدی بود که مأمون هم چاره‌ای جز این نداشت که امام(ع) را نزد خود بیاورد و به عنوان ولی‌عهد انتخاب نماید.

از طرفی زمان امام رضا(ع) عهد مناظره و مشاجرات و مباحث علمی ـ مذهبی بود. مذاهب به اوج خود رسیده بودند. دعوای علمی ـ مذهبی بین اهل حدیث و اهل معتزله ـ که یک عده عقل‌گرا بودند و عده‌ای دیگر نقل‌گرا ـ همیشه به راه بود و مباحثی چون صفات الهی، جبر و اختیار و ... مباحثی بود که در آن زمان معروف و مشهور شده بود.

نقش امام رضا(ع) در این چالش‌های فکری ـ مذهبی و کلامی بسیار پررنگ و مطرح بود. در واقع این چالش‌ها ریشه و سرآغاز دعواهای دیگر است. سیره امام رضا(ع) در این موارد بسیار عبرت‌آموز و پندآموز است. حضرت عملاً در این زمینه‌ها موارد ایجاد وحدت و مدیریت اختلاف را نشان دادند. در بحث‌ها و نگاه‌شان نسبت به دیگران و برخوردهای فکری، شیوه عمل و مسیر درست را برای همگان مشخص کردند. هیچ موردی نه از امام رضا(ع) و نه از دیگر ائمه(ع) سراغ نداریم که این بزرگواران در مقابل مخالفین فکری و مخالفین مذهبی، برخورد خشونت‌آمیزی و یا تحقیرآمیزی داشته باشند.

پس اصل اتحاد و وحدت همین است که مسلمانان در مباحثات و مناظرات‌شان، از تکفیر و تحقیر یعنی آنچه امروزه سرلوحه تعاملات بین مذاهب اسلامی شده، دست بکشند، چراکه این تحقیر و تکفیر در مرحله مباحثات و مناظرات است که در مراحل بعدی به دعوا و کشت و کشتار می‌رسد.

اگر تمام موارد قولی و عملی را که از امام رضا(ع) موجود است، کنار بگذاریم و به همین یک جمله از ایشان اکتفا کنیم و به آن عمل کنیم برای وحدت مسلمانان کفایت می‌کند؛ حضرت فرموده‌اند : «التودد الی الناس نصف العقل». خوشرویی و مهربانی با مردم نصف عقل است. بسیاری از دعواها و نزاع‌های مسلمان‌ها به خاطر نامهربانی آنها با یکدیگر است. این دعوا و مشاجره موجب این می‌شود که این امت از حالت واحد بودن خارج شود و با کاهش ظرفیت‌ها به تعالی و رشد مد نظر اسلام دست پیدا نکند.

 

منبع: سایت فرهنگی تبلیغی حرم مطهر رضوی



نظرات
نام *
پست الکترونیک *
متن *
کد امنیتی *

Captcha
دانشگاه ادیان و مذاهب


نشانی: ایران - قم - پردیسان
تلفن: 32802610 25 98+
فکس: 32802627 25 98+
کد پستی: 3749113357
صندوق پستی: 37185 - 178
پست الکترونیکی: info@urd.ac.ir
سامانه پیامکی: 3000135789

دانشکده ها

دانشکده شیعه شناسی
دانشکده ادیان
دانشکده مذاهب
دانشکده فلسفه
دانشکده زن و خانواده
دانشکده عرفان
دانشکده مجازی

خدمات فناوری اطلاعات

سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
سامانه پذیرش دانشجو
سامانه اتوماسیون اداری
پست الکترونیک
جستجو در کتابخانه
کتابخانه دیجیتال

بیانیه رسالت

دانشگاه ادیان و مذاهب، نخستین دانشگاه تخصصی ادیان و مذاهب در ایران، برخاسته از حوزه علمیه، ضمن شناخت ادیان و مذاهب و تعامل و گفت و گو با پیروان آنها با تکیه بر مشترکات، در جهت همبستگی انسانی، تقویت صلح، کاهش آلام بشری، گسترش معنویت و اخلاق و معرفی عالمانه اسلام بر اساس آموزه های اهل بیت علیهم السلام به پژوهش و تربیت نیروی انسانی متخصص اقدام می نماید.

طراحی، توسعه و پشتیبانی: کویر سبز