دانشگاه ادیان و مذاهب
  ورود به سامانه
نام کاربری
 
وب سایت دانشگاه
سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
پست الکترونیک
کلمه عبور
AR EN FA
 
آخرین مطالب

درس امروز امام حسین(ع) پرسشگری و مطالبه مردم از صدر تا ذیل مسئولین است

 
تاریخ انتشار: 1397/06/19    

درس امروز امام حسین(ع) پرسشگری و مطالبه مردم از صدر تا ذیل مسئولین است

در نخستین نشست از سلسله گفت‌وگوهای «مسئولیت اجتماعی شیعه بودن»، خطبه مِنای امام حسین(ع) با حضور حجت‌الاسلام دکتر مهراب صادق‌نیا بازخوانی شد.

در این نشست که به همت انجمن مردمی امام صادق(ع) و تحت عنوان «حرکت مِنها» برگزار شد، صادق‌نیا به مرور چهار دوره ادبیات تولید شده درباره رخداد عاشورا در طول تاریخ پرداخت و گفت: در دوره نخست معمولاً روایتگری تاریخی نسبت به واقعه عاشورا صورت گرفته این روایتگری تاریخی به هیچ نوع الهیات اخلاقی ختم نشده، ضمن اینکه عمدتا با هیچ تحلیلی همراه نبوده است.

وی افزود: در دوره دوم که اوج آن در صفویه مشاهده می‌شود، رویکرد عاطفی بر ادبیات واقعه عاشورا غلبه دارد و عمدتا کتاب‌هایی که در این دوره نوشته می‌شود غالبا با پسوند بکاء همراه است. مثلا کهف البکاء و… به این وسیله متوجه می‌شویم که نویسندگان به دنبال تحلیل عاطفی از واقعه عاشوراست.

این عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در همین راستا اضافه کرد: شهید مطهری در کتاب حماسه حسینی معتقد است عمده تحریفاتی که در ادبیات عاشورا رخ داده به همین پارادایم برمی‌گردد. همچنین از این پاردایم نیز الهیات اخلاقی استخراج نمی‌شود و مسئولیتی را متوجه افراد نمی‌کند.

 

تبیین اصول قیام امام حسین(ع) به مثابه مانیفست مسئولیت اجتماعی

وی در تبیین سومین دوره از مواجهه با واقعه عاشورا عنوان کرد: پارادیم بعدی در دهه ۴۰ شمسی اتفاق افتاد و ویژگی بارز آن این است که از این قرائت کاملا می‌توان مسئولیت و الهیات اخلاقی برداشت کرد و رسالت‌های مدنی و اجتماعی صادر نمود.

صادق نیا با اشاره به قائلین این دیدگاه خاطر نشان کرد: افراد بسیاری همچون شهید مطهری و دکتر شریعتی در این پارادایم تعریف می‌شود. همچنین در سخنان حضرت امام (ره) نیز بارها شاهد بودیم که چگونه از ادبیات عاشورایی برای اعتراض و انقلاب استفاده می‌کردند. در نهایت در سال های ۷۱ به بعد نیز، رهبر انقلاب سلسله مباحثی را تحت عنوان عبرت های عاشورا مطرح کردند که ذیل همین دیدگاه قرار می‌گیرد.

وی ضمن ابراز تاسف از شرایطی که طی سال‌های اخیر در حال شکل‌گیری است گفت: به نظر می‌رسد طی سال های اخیر وارد پاردایم چهارمی شده‌ایم که گویا بار دیگر وجه عاطفی عاشورا در حال افزایش است و صنعت مداحی در حال گسترش است. به طوری که عشق‌ورزی به قمر بنی هاشم بیش از آن است که از این بزرگان الگو گرفته شود.

این استاد حوزه و دانشگاه در جمع‌بندی این بخش از صحبتهایش خاطرنشان کرد: بر اساس این پاردایم ها مشاهده می‌کنیم که بخش‌هایی از ادبیات عاشورا، همچون خطبه منا گاهی مورد توجه هستند و گاهی با غفلت مواجهند.

 

دین معترض در برابر دین توجیه‌گر!

وی در ادامه این الگوهای چهارگانه در تحلیل عاشورا را دارای رابطه تنگاتنگی با دو نوع قرائت از دین و دینداری دانست و تصریح کرد: گاهی از مواقع دین، توجیه گر وضع موجود است یعنی به ابزاری برای موجه نشان دادن آنچه در واقعیت اجتماعی در حال رخ دادن است، تبدیل می‌شود. این قرائت از دین عمیقا فرافکن است و می‌گوید ما نسبت به جامعه هیچ مسئولیتی نداریم و خداوند اگر خودش بخواهد تغییر ایجاد می‌کند. خدا خواسته که شرایط این‌گونه رقم بخورد و اگر در این دنیا سختی می‌کشید خدواند در دنیای دیگر جزای آن را خواهد.

صادق‌نیا اضافه کرد: همچنین این برداشت از دین، نابرابری اجتماعی را این‌گونه توجیه می‌کند که خداوند می‌خواهد شما را با سختی‌ها امتحان کند؛ لذا فقر، نابرابری و خطاهای اجتماعی به طور کلی از سوی قائلین به این قرائت از دین توجیه می‌شود و عمیقا مسئولیت‌گریز است و از کسی نمی‌خواهد حرکت اصلاحی انجام دهد. برای مثال در دهه چهل، بسیاری از افراد با نوع نگاه امام (ره) همراهی نمی‌کردند و تلاش می‌کردند جلوی حرکت های انقلابی را بگیرند.

وی با یادآوری اینکه چنین برداشتی از دین بر انزواطلبی تاکید دارد، گفت: در عین حال می‌تواند موعودباور هم باشد. با این توجیه که تحقق عدالت و اخلاق و .. صرفا مختص زمانی است که موعود بیاید. همچنین این دین عمدتا فردی است و هیچ نظریه اجتماعی و تز سیاسی و برنامه‌ای برای جامعه‌سازی ندارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب یادآور شد: این فهم از دین عمیقا محبوب حاکمان است چرا که آنها می‌توانند به وسیله این نوع نگاه به دین، مشروعیت به دست بیاورند و خطاهای خودشان را بپوشانند .

وی نوع دوم از فهم دین را، دین وضع مطلوب نام گذاری کرد گفت: این برداشت از دین، مبتنی بر دو مفهوم کلید است که عبارتند از اولاً «چیزی هست که ما باید به آن برسیم» یعنی عملا آرمان گراست و دوم «آنچه که در آن هستیم وضعیت مطلوبی نیست».

حجت‌الاسلام صادق‌نیا ادامه داد: این رویکرد به دین، نه تنها تلاشی برای توجیه وضع موجود ندارد بلکه وقتی به جامعه می‌تابد نابسامانی‌های اجتماعی را آشکارتر می‌کند. لذا بر مفاهیمی مثل، عدالت، برابری، عدم تبعیض، فقرزدایی و غیره تاکید بسیاری دارد و عمیقا مسئولیت‌پذیر است.

وی در رابطه با مقوله موعودباوری در این قرائت از دین نیز عنوان کرد: این قرائت از دین قائل به انتظار مثبت و انتظار منفی است و نقش‌آفرینی افراد در ساختن آینده خود را در قالب انتظار مثبت توضیح می‌دهد. بازگشت موعود در این قرائت، با یک فهم انقلابی همراه است و می‌گوید این بازگشت به معنای فرا رسیدن یک رخداد تاریخی نیست بلکه به مثابه یک پروسه زمان‌بر است که تک تک افراد در تحقق آن نقش دارند.

استاد دانشگاه ادیان و مذاهب در همین زمینه تصریح کرد: این قرائت از دین، کاملا اجتماعی است و بر مفهوم شورش، اعتراض و انقلاب تاکید دارد و افراد را به پرداخت هزینه برای انتقاد از وضع موجود تشویق می‌کند. بر اساس این فهم از دین، همه پیامبران شخصیت‌هایی مسئول، انقلابی و شورشی بودند که ساختارهای اجتماعی و نظام ارزشی زمان خودشان را بر نمی‌تافتند و آنها را به هم می‌زدند.

 

نفی توجیه‌گری وضع موجود در خطبه منا

وی در ادامه به تطبیق این دو قرائت از دین با فضای مفهومی خطبه منا پرداخت و ابراز داشت: بی‌تردید آنچه در خطبه منا می‌بینیم با دینِ وضع مطلوب منطبق است و امام حسین(ع) در این خطبه، دینداری برای توجیه وضع موجود را محاکمه می‌کند و بزرگان را محکوم می‌کند که سکوت‌تان و عدم اعتراض‌تان توجیه گر وضع موجود است.

دکتر صادق نیا با مرور مضامین مندرج در خطبه منا عنوان کرد: اباعبدالله(ع) در خطبه بر امر به معروف و نهی از منکر تاکید فراوانی دارد و آن را به عنوان یک مسئولیت اجتماعی، بسیار پررنگ می‌داند. همچنین پرهیز از بی تفاوتی و انزوا طلبی، نترسیدن از پرداختن هزینه و پرهیز از هرگونه مصالحه از مخاطبین مطالبه می‌کنند.

وی در پاسخ به این پرسش که «در حال حاضر و با شرایط فعلی جامعه چگونه می‌توان به این بیانات امام حسین(ع) عمل کرد و این مباحث را از عرصه تئوریک فراتر برد؟» اذعان داشت: تا مادامی که به واقعیت اجتماعی ورود نکرده‌ایم این دو تصویر بسیار روشن و مورد پذیرش است. اما مشکل جایی است که هر دو قرائت از دین در یک جامعه وجود داشته باشد. در این شرایط هر نوع انقلابی‌گری می‌تواند متهم به ضد دینی بودن شود. لذا این دو قرائت در کنار هم، معادله را از شفافیت می‌اندازد.

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه با گریزی به دیدگاه‌های جامعه‌شناسان گفت: دین وضع مطلوب، تا وقتی که قدرت را به دست نگرفته باشد، انقلابی است؛ اما وقتی که قدرت را به دست گرفت، به دین وضع موجود تبدیل می‌شود. به همین دلیل است که همان قرائتی که انقلاب را تولید کرده، ممکن است به چیزی تبدیل شود که تمام ارزش‌های آن انقلاب را زیر سوال ببرد.

وی افزود: واقعیت این است که در این میدان بازی کردن و مسئولیت اجتماعی پذیرفتن کار خیلی دشواری است. باید پذیرفت که ساده نیست بر پایه دین وضع مطلوب در جامعه، به دنبال عدالت و رفع تبعیض باشید و شعارهای خطبه منا را بدهید در حالی که دین وضع موجود، در حال توجیه شرایط است. اما در عین حال از آرمان‌های دین وضع مطلوب نباید دست کشید.

 

امام حسین(ع) علیه ساختارها انقلاب کرد!

پرسش بعدی در این نشست، در انتقاد به نوع برداشت‌های صورت گرفته از حرکت امام حسین(ع) بود که این‌گونه عنوان شد: شما از مفاهیم جدید استفاده می‌کنید و آنها را در دهان دین و سنت قرار می‌دهید، اساسا «انقلاب» یک مفهوم دنیای مدرن است و نمی‌توان امام حسین(ع) را به این معنا یک انقلابی دانست. بلکه در آن مقطع امام حسین(ع) را یک خارجی و شورشی معرفی می‌کردند. حرکت امام حسین(ع) اساسا معطوف به اصلاح اجتماعی نیست و چگونه می‌توان حرکت ایشان را یک انقلاب معنا کرد؟

در ادامه صادق‌نیا در واکنش به این سوال گفت: اگر انقلاب را مشتمل بر سه مولفه اصلیِ: «راه اندازی جریان اجتماعی»، «خواستار تغییر» و «معطوف به قدرت بودن» بدانیم، براساس قرائت دین وضع مطلوب از حرکت باعبدالله این سه مولفه به روشنی قابل برداشت است.

وی اضافه کرد: امام حسین(ع) در حال راه‌اندازی یک جریان اجتماعی است چرا که در مقاطع مختلفی مشاهده میکنیم در صدد جمع کردن اصحاب هستند و در همین خطبه منا نیز این مسئله مشهود است. همچنین خواستار تغییر عمده در نظام ارزشی جامعه است چون معتقد است که سیره پیامبر دگرگون شده و عدالت زیر سوال رفته و حاکمی به ظلم در جامعه در حال حکومت است. در ضمن حرکت ایشان معطوف به قدرت هم هست چرا که امام حسین(ع) می‌توانست مثل عبیدالله بن زبیر یا عبدالله بن عمر در همان مکه بماند و امر به معروف هم بکند.

وی افزود: لذا با این مقدمات بدیهی است که می‌توانیم امام حسین(ع) را یک انقلابی بدانیم؛ هرچند اگر در ادبیات دین وضع مطلوب قرار نداشته باشم این برداشت را نخواهیم داشت، همان‌طور که در حال حاضر کسانی هستند که معتقدند امام حسین(ع) معطوف به قدرت حرکت نکرده و اگر یزید اجازه می‌داد ایشان از کربلا برمی‌گشتند.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب همچنین در پاسخ به این پرسش که «چرا امام حسین(ع) در آن خطبه، روی سخن‌شان به علما بوده؟ و عملا چه وظیفه‌ای به عهده افرادی است که قصد دارند در پارادایم دین وضع مطلوب عمل کنند؟» عنوان کرد: «عالِم» در این خطبه به معنی آنچه امروز می‌فهمیم نیست، بلکه مخاطبین این خطبه صرفا افرادی هستند که نسبت به دین آگاه بودند و مردم آنها را به عنوان مراجع دینی نه به معنای امروزین آن می‌شناختند. اما اینکه چرا امام حسین(ع) از این افراد شروع می‌کند و چرا به عنوان مثال نرفتند در بازار صحبت کنند؟ سوال مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

وی در همین راستا ادامه داد: خطبه منا نشان می‌دهد که امام حسین در دو گانۀ «کنشگر- ساختار» قصد دارد اصلاح را از ساختارها آغاز کند و این نقطه فوق‌العاده مهمی است که ما باید برای هر نوع اصلاح‌گری اجتماعی مد نظر قرار دهیم.

صادق‌نیا اضافه کرد: اصطلاحا به جای مجرم‌گیری باید زمینه‌های جرم را از بین برد. به نظر می‌رسد علت اینکه اما حسین(ع) این افراد را خطاب قرار داده‌اند، این است که این افراد می‌توانند بسیج توده اجتماعی را ایجاد کنند و به اصلاح ساختار بپردازند و فهم اینها از دین به صورت شاخص، فهم جامعه از دین را سمت و سو می‌دهد و اگر اینها فهمی از دین داشته باشند که وضع موجود را توجیه کند، مردم نیز همین رویه را دنبال خواهند کرد. لذا ایشان، کنشگران کلیدی و آنهایی که سرمایه اجتماعی بالای دارند را مخاطب قرار داده‌اند.

 

نسبت به گناه‌های کوچک واکنش دارند اما در برابر فقر، تبعیض اجتماعی، تورم و، نه!

وی ضمن یادآوری این نکته که در خطبه منا تاکید امام حسین بر خطاهای شخصی نیست بلکه ایشان بر مسائل فراگیر اجتماعی تاکید دارند، گفت: گویا ما مشی اصلاح‌گری در جامعه را بد انتخاب کردیم یعنی حوزه علمیه، علما، روحانیون و مراجع نسبت به برخی گناهان واکنش‌های شدید دارند مثلا نسبت به اینکه لوگوی یک روزنامه ایهام دارد که شبیه یک خانم رقصان است موضوع‌گیری‌های شدیدی صورت می‌گیرد اما نسبت به مواردی همچون فقر، تورم، بیکاری، تضاد اجتماعی، تبعیض، رانت و بی‌عدالتی به آن اندازه حساسیتی دیده نمی‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در پاسخ به سوال یکی از حضار پرسیده بود «چه کسانی باید این نوع نگاه را در جامعه امروز تزریق کنند؟» یادآور شد: طبیعتا چهره‌های شاخص و کلیدی جامعه موظف هستند، هرچند نباید فراموش کنیم که هر یک از ما یک سرمایه اجتماعی را دارا هستیم. تزریق این احساس که وضعیت موجود، نامطلوب است و ما برای تغییر آن باید تلاش کنیم باید توسط شخصیت های کلیدی صورت بگیرد.

در ادامه اما این پرسش عنوان شد که «وقتی در سال ۱۳۹۷ خطبه منای امام حسین(ع) را مطالعه می‌کنیم به یک بن‌بست می‌رسیم. از یک طرف با تاکیدات حضرت بر کنشگری فعال، اعتراض و نهی از منکر مواجه هستیم. اما در مقابل نه با سلطان مأذون طرف هستیم و نه با سلطان جائر و… لذا اگر بخواهیم با تمسک به خطبه منا اعتراضی داشته باشیم چگونه باید انجام بگیرد؟ به هر حال در حکومت اسلامی اشکالاتی وجود دارد که باعث شده خود حاکم اسلامی به اولین معترض نظام تبدیل شده است، در این شرایط وظیفه ما چیست؟»

 

تاکید بر اصل مطالبه‌گری، حتی اگر پرهزینه باشد!

دکتر صادق‌نیا در پاسخ به این سوال عنوان کرد: پاسخ اول سوال شما این است که استناد به خطبه منای امام حسین(ع) و خطبه‌هایی نظیر این که در نهج‌البلاغه کم نیستند و بهره‌گیری از آنها در نظام اجتماعی فعلی ایران، سخت، پرهزینه و طاقت‌فرسا است و همین مسئله تفاوت بین یک انسان خواهان دین وضع موجود و وضع مطلوب را نشان می‌دهد.

وی اضافه کرد: نکته دوم اینکه در نظام اجتماعی فعلی آنچه را که امام حسین(ع) به دنبالش است، می‌توان از طریق رفتارهای مدنی، صندوق رای، اقدامات رسانه‌ای و… هم دنبال کرد. و نکته سوم اینکه اگر خطبه منا دست‌کم خصلت مطالبه‌گری و پرسش‌گری را در جامعه تقویت کند به گمانم همین کافی است. متاسفانه جامعه امروز ما پرسش‌گر نیست شاید به این دلیل که دل‌مشغول مسائل کم‌بهایی شده است. اگر این اقدامات بتواند روحیه مطالبه‌گری را در جامعه تقویت کند و مسئولان بفهمند که چنین نیست که هر کاری بخواهند می‌توانند انجام دهند، بدون اینکه درباره آن توضیح بدهند این اتفاق بسیار مبارکی است.

آخرین سوال در این نشست نیز درباره خطاب این مطالبه‌گری بود که این‌گونه عنوان شد: برخی تلاش می‌کنند تا بیان کنند که اختیار، تکلیف و مسئولیت‌های راس جامعه، در امور اجرایی کشور به رده‌های پایین‌تر در ساختار نظام تفویض شده و لذا مسئولیت نابسمانی‌های موجود متوجه ایشان نیست. سوال مشخص بنده این است که پرسش‌گری ما با توجه به این قبیل استدلال‌ها باید در چه سطحی و از چه کسانی باشد؟

صادق‌نیا در این زمینه تصریح کرد: از هرکس که در این جامعه هر مسئولیتی دارد باید پرسش‌گری و مطالبه صورت گیرد. خود راس هرم نیز بارها گفته که از من بپرسید، به من انتقاد کنید. لذا به نظرم این‌که بعضی‌ها بخواهند کاتولیک‌تر از پاپ بشوند نقطه آغاز یک انحراف است.

 

منبع: شفقنا


برچسب ها : مهراب صادق نیا

نظرات
نام *
پست الکترونیک *
متن *
کد امنیتی *

Captcha
دانشگاه ادیان و مذاهب


نشانی: ایران - قم - پردیسان
تلفن: 32802610 25 98+
فکس: 32802627 25 98+
کد پستی: 3749113357
صندوق پستی: 37185 - 178
پست الکترونیکی: info@urd.ac.ir
سامانه پیامکی: 3000135789

دانشکده ها

دانشکده شیعه شناسی
دانشکده ادیان
دانشکده مذاهب
دانشکده فلسفه
دانشکده زن و خانواده
دانشکده عرفان
دانشکده مجازی

خدمات فناوری اطلاعات

سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
سامانه پذیرش دانشجو
سامانه اتوماسیون اداری
پست الکترونیک
جستجو در کتابخانه
کتابخانه دیجیتال

بیانیه رسالت

دانشگاه ادیان و مذاهب، نخستین دانشگاه تخصصی ادیان و مذاهب در ایران، برخاسته از حوزه علمیه، ضمن شناخت ادیان و مذاهب و تعامل و گفت و گو با پیروان آنها با تکیه بر مشترکات، در جهت همبستگی انسانی، تقویت صلح، کاهش آلام بشری، گسترش معنویت و اخلاق و معرفی عالمانه اسلام بر اساس آموزه های اهل بیت علیهم السلام به پژوهش و تربیت نیروی انسانی متخصص اقدام می نماید.

طراحی، توسعه و پشتیبانی: کویر سبز