دانشگاه ادیان و مذاهب
  ورود به سامانه
نام کاربری
 
وب سایت دانشگاه
سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
پست الکترونیک
کلمه عبور
AR EN FA
 
آخرین مطالب

نسخ خطی اسلامی و اسناد فارسی، کهنه مهمانان سرزمین تزارها

 
تاریخ انتشار: 1394/10/30    

نسخ خطی اسلامی و اسناد فارسی، کهنه مهمانان سرزمین تزارها

حسین متقی دانشجوی دوره دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب و از فعالان عرصه فهرست‌نویسی نسخ خطی است. از وی تا کنون آثار متعددی به چاپ رسیده است. آن‌چه می‌خوانید گفت‌وگو با وی در خصوص نسخ خطی موجود در روسیه است که از سوی خبرگزاری اسپوتنیک به انجام رسیده و منتشر شده است.

- در روسیه نسخ و اسناد خطی فارسی وجود دارد یا خیر؟ چه تعدادی هستند و در کجا نگهداری میشود؟ این آثار در چه موضوعاتی و متعلق به چه زمانی است؟

بر اساس گزارشی که زنده‌یاد «اولگ آکیموشکین» از نسخه‌های خطی اسلامی موجود در کتابخانه‌های روسیه به صورت رسمی در سال 1992میلادی منتشر نموده است، در کتابخانه‌های روسیه ـ بدون احتساب نسخه‌های خطی روسی و زبان‌های دیگر ـ در حدود 60000 نسخه ‌خطی اسلامی (منظور از اسلامی، یعنی متنی نگارش یافته با خط و الفبای عربی، به هر زبان و موضوعی که بوده باشد) وجود دارد و از این تعداد 18733 نسخه خطی عربی، 12612 نسخه فارسی و تاجیکی، 9540 نسخه ترکی (با لهجه‌های متنوع)، 148 نسخه کردی، 28 نسخه پشتو، 14 نسخه مالیزی و 3 نسخه اردو و 7057 نسخه نیز با عنوان نسخ خطی اسلامی (بدون تمایز زبانی) می‌باشد.

امّا به استناد شواهد و گزارش‌های پراکنده از وجود دستنویس‌های فراوان در جمهوری‌های خودمختار تاتارستان، داغستان، اوستیای شمالی، چچنستان و جز این‌ها، به نظر می‌رسد که در کتابخانه‌های روسیه، دست‌کم یکصدهزار نسخه‌ خطی اسلامی وجود داشته باشد که بسیاری از آن‌ها، هنوز شناسایی و معرفی نشده‌اند.

توجه کنید که عمده تمرکز نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه به لحاظ کیفی، به ترتیب در شهرهای سن‌پیترزبورگ، مسکو، تاتارستان (قازان)، داغستان (ماخاچ قلعه)، باشقیرستان (اوفا) و چچنستان (گروزنی) می‌باشد. در معرفی آن مواریث، از اوایل قرن 19میلادی تا کنون بیش از یکصد جلد فهرست در قالب کتاب، مقاله یا پایان‌نامه، به زبان‌های روسی، آلمانی، فرانسوی، ترکی، فارسی، عربی و دیگر زبان‌ها چاپ و منتشر شده است؛ لیکن به لحاظ کمّی به نظر می‌رسد جمهوری‌های داغستان و تاتارستان، مقام نخست را در تعداد نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه، دارا باشند، امّا از آن‌جا که این نسخ هنوز فهرست نشده‌اند و آمارهای دقیقی نیز در دست نیست، با همه این احوال، هم‌چنان، منابع موجود در شهر سنت‌پترزبورگ به لحاظ کیفی، پیشتاز است.

بر پایه منابع مطالعاتی موجود در روسیه، از حدود یکصد هزار مجلد نسخه خطی «اسلامی» موجود در روسیه، بیش از 90% آن‌ها به زبان‌های عربی، فارسی و ترکی (با لهجه‌های گوناگون) نگارش یافته‌اند، اما از این تعداد، به نظر می‌رسد تا کنون، در حالت بیشینه، بیش از 30% این مواریث کهن به صورتِ توصیفی، معرفی نشده باشند و در حقیقت شاید به جرأت بتوان گفت بیش از 70% درصد این آثار، فاقد شناسه ‌توصیفی هستند.

نسخه‌های خطی اسلامی (کتابت شده با خط و الفبای عربی) در روسیه از ارزش بالایی برخوردارند، برای نمونه چند قرآن بسیار کهن به خط کوفی از قرون 1-2 هجری/ 7-8 میلادی امروزه در انستیتو دستنویس‌های شرقی، کتابخانه دانشگاه سن‌پترزبورگ و موزه آرمیتاژ نگه‌داری می‌گردد که منابعی بسیار غنی برای مطالعات قرآنی هستند. یا برای نمونه دیگر قدیمی‌ترین نسخه خطی شیعی در روسیه، به نام «الذخیره فی علم الکلام» مربوط به سید مرتضی علم الهدی (متوفای 436ق/1044م) امروزه در کتابخانه ملی روسیه در سن‌پیترزبورگ نگه‌داری می‌شود که حدود سی سال پس از درگذشت مؤلف یعنی سال 472 ق/1079م کتابت گردیده است. درباره نسخ خطی کهن فارسی نیز باید گفت، تفسیر البصائر یمینی، مربوط به قرن ششم هجری/قرن دوازدهم میلادی از نفیس‌ترین و کهن‌ترین نسخ فارسی در روسیه است و این نسخه خطی در کتابخانه انستیتو دستنویس‌های شرقی فرهنگستان علوم روسیه در سن‌پیترزبورگ نگه‌داری می‌شود.

از آن‌جایی که گفتیم در حالت خوش‌بینانه بیش از هفتاد درصد نسخ خطی اسلامی موجود در روسیه فهرست نشده است، به تبع آن، با همین نسبت (70%)، نسخه‌های خطی فارسی نیز در روسیه فهرست نشده‌اند، لذا خیلی نمی‌توان روی موضوعات نسخ فهرست نشده، به دقت و شفافیت نظر داد؛ اما با توجه به موضوعات همین مقدار نسخ خطی فارسی معرفی شده، می‌توان گفت خوشبختانه در همه موضوعات نسخه‌ خطی وجود دارد و به دگر تعبیر، نسخ خطی فارسی در روسیه کلکسیونی نفیس و البته متنوع، شامل آثار دینی، ادبی، تاریخی، فلسفی، علمی (ریاضی، نجومی، پزشکی، طبیعی…) و نیز آثار هنری هستند. برای نمونه موزه آرمیتاژ و انستیتو دستنویس‌های شرقی و نیز کتابخانه ملی روسیه در سن‌پیترزبورگ، انباشه از نسخ خطی هنری مُذهب و دارای مینیاتورهای بسیار زیبا، کار نقاشان برجسته ایران زمین، متعلق به مکتب‌های هنری شیراز، هرات، تبریز و اصفهان هستند. حتی نسخه کهن تفسیر البصائر که اشاره کردم، تذهیب و نگارگری آن به نظر می‌رسد متعلق به مکتب بغداد در قرون ششم هجری/دوازدهم میلادی بوده باشد که مکتب هنری پیش از حمله مغول به ایران و فوق‌العاده نفیس است.

- چه میزان از این آثار از سوی محققان ایرانی شناسایی شده است؟

روسیه امروز با توجه به این که میراث‌دار دو دولت بزرگ تزارها و اتحاد جماهیر شوروی است، و با توجه به وضعیت بسته سیاسی یکصد سال اخیر، علی‌رغم این که منابع ایرانی از جمله اسناد و نسخ خطی فراوانی در مراکز آرشیوی و کتابخانه‌های روسیه وجود دارد، اما متأسفانه به جهت وضعیت نامطلوبی که سیاست بر ارتباطات علمی دانشمندان دو کشور  سایه انداخته بود، عملاً چندان از فضاها، فرصت‌ها، زمینه‌ها و منابع مطالعاتی یکدیگر به‌خصوص به جهت فضای حاکم بر شوروی بهره چندانی نبرده نمی‌شود (هم در بخش معرفی منابع هم در بهره‌وری و استفاده علمی از منابع).

اما امروز با این که قضیه فرق کرده است و به نظرم روسیه دیگر شوروی نیست، اما اغلب ایرانیان این تغییر را به رسمیت نمی‌شناسند؛ چرا که بارها اتفاق افتاده زمانی که یک ایرانی برای ملاحظه یک منبع کهنی به روسیه می‌آید؛ گفتمان حاکم بر بیشترین مراکز آرشیوی و کتابخانه‌ای روسیه همان گفتمان علمی بسته شوروی سابق است و عملاً در بخش علمی تغییر چندانی نمی‌بینیم و تعاملات کتابخانه‌ها و در دسترس نهادن منابع همان فضای بسته حاکم است. بخشی هم باید اعتراف کرد که در روسیه در بخش فرهنگی برای ایجاد تغییرات بنیادی در ساختار کتابخانه‌ها و مراکز آرشیو اسناد خودشان هیچ تغییری محسوس مشاهده نگردیده است، چه در بخش معرفی آثار و چه در بخش باز کردن فضای علمی به روی محققان و حتی در دعوت از محققان خارجی برای معرفی مواد و منابعی که در اختیار دارند، به هر دلیل ممکن، هیچ تحرکی دیده نمی‌شود.

به تعبیر برخی از محققان ایرانی، زمان در روسیه به شدت در دور کند حرکت می‌کند! دسترسی به اطلاعات در روسیه به جهت عدم تجهیز مراکز کتابخانه‌ای به سیستم‌های پیشرفته رایانه‌ای در فقیرترین حالت قرار دارد. برای نمونه برای دستیابی به فهرست منابع کتابخانه‌ای باید از روش پنجاه سال پیش یعنی جست‌وجو در فیش کارت‌های عناوین آثار و مؤلفان یا موضوعات آن‌ها بهره جویید؛ یا برای نمونه دیگر در زمانی که تمام کشورهای اروپایی (مانند کتابخانه دولتی برلین) و یا آمریکایی (مانند کتابخانه دانشگاه هاروارد) برای دیجیتال‌سازی منابع نسخ خطی و اسناد و هم‌چنین قابل دستیابی نمودن و در دسترس محققان قرار دادن این منابع، مسابقه گذاشته‌اند، در مقابل در کتابخانه‌های دارای نسخ خطی در روسیه هیچ خبری نیست! به عنوان نمونه بزرگ‌ترین مرکز دارای نسخ خطی در روسیه، یعنی انستیتو دستنویس‌های شرقی آکادمی علوم روسیه، حتی از درج یک برگ از ده‌ها هزار نسخه خطی خود بر روی سایت خود دریغ کرده است! در کنار این مشکلات، نکته دیگری که هست، عدم پاسخ‌گویی به درخواست‌های محققان نسخ خطی از راه دور است. مثلاً اگر شما ایمیلی به یکی از این مراکز ارسال دارید ـ بر خلاف کتابخانه‌های اروپا که وبسایت‌های آنان کاملاً پاسخ‌گو است ـ به ندرت می‌توان از طریق ایمیل در این کشور، به مقصود و مطلوب علمی نائل آید و اصولاً فضای علمی و دسترسی به منابع در روسیه فوق‌العاده بسته است.

دوستی روس دارم به نام «گنادی» اهل سن‌پیترزبورگ، زمانی به ایران آمده بود و به اتفاق هم تصویر یک نسخه خطی را از کتابخانه آیت‌الله مرعشی در قم گرفتیم و جالب بود وقتی به او گفتم شما اهل سن‌پیترزبورگ هستی و آن‌جا قدیمی‌تر و نفیس‌تر از همین نسخه موجود است، چرا از آن‌جا تصویر را نگرفتید؟ گفت: شما نمی‌دانید در روسیه چه خبر است، من اگر از روسیه بیایم ایران، خیلی راحت‌تر از روسیه و در شهری که در آن به دنیا آمده‌ام، تصویر یک نسخه را به دست می‌آورم. در روسیه پروسه این امور به جهت کندی کارها، آن‌قدر طولانی طی می‌شود و شرایط سخت و هزینه‌های سنگینی برای دریافت تصویر یک نسخه خطی مطالبه می‌کنند که من اگر این همه هزینه هم بکنم و بیایم از ایران بگیرم، باز سفر به ایران بسیار ارزان‌تر خواهد بود!

- چه موانعی در مسیر تحقیق و شناسایی منابع خطی وجود دارد؟

درباره موانع این حوزه مطالعات و علمی سخن بسیار می‌توان گفت. اما همان‌قدر بگویم که شما در ایران، برای دسترسی یک روس، به منابع روسی، از جمله نسخه‌های خطی فارسی که مربوط به فرهنگ و تاریخ روسیه است (مانند نسخه خطی تاریخ کاترین و مانند آن)، جز مواردی نادر، برای دسترسی به منابع کهن، تقریباً مشکل حادی نخواهید داشت، اما در روسیه چنین نیست. دسترسی یک ایرانی، به منابع ایرانی در روسیه بسیار مشکل است و نیازمند طی مقدمات و روند طولانی و صرف هزینه نسبتاً زیاد است؛ در عین حال بزرگ‌ترین مسئله حاکم بر این پروسه علمی در روسیه، سایه سنگین کندی و حرکت لاک‌پشتی کتابخانه‌ها و مراکز آرشیوی در روسیه در معرفی این مواریث است.

به هر تقدیر به نظر می‌رسد بایستی طرفین برای معرفی منابع علمی ـ تاریخی یکدیگر گام‌هایی بردارند. برای نمونه پروتکل‌های متعددی برای معرفی میراث ایرانی (نسخ خطی، اسناد و….) موجود در روسیه بین مراکز علمی روسیه و ایرانی امضا شده است. نمونه اخیرش تفاهم‌نامه‌هایی بین کتابخانه ملی ایران با کتابخانه دولتی لنین و انستیتو دستنویس‌های شرقی آکادمی علوم روسیه امضا شده است، چیزی که در دوره‌های گذشته فراوان مشابهش را شاهد بودیم؛ ولی متأسفانه به هر دلیل ممکن، این‌ها فقط روی کاغذ می‌مانند و اجرایی نمی‌شوند. به نظر می‌رسد از هر دو طرف، اراده‌ای برای فعال شدن این فضاهای علمی ندارند. طبعاً مسؤولیتِ رایزنی فرهنگی ایران در روسیه در این عرصه، در حوزه نسخ خطی انکارناپذیر است و به نظر می‌رسد، هر رایزن فرهنگی در طول دوره مأموریت خویش، سبب‌ساز نگارش پنج یا حتی دو جلد فهرست برای نسخ خطی متناسب با فرهنگ ایران زمین بشود، مطمئناً طی چند سال همه نسخ خطی فارسی موجود در روسیه، به تدریج فهرست و معرفی می‌شوند.

- آیا تا به حال به صورت رسمی اقدامات و رایزنی‌هایی بین مقامات دو کشور مبنی بر حذف این موانع به منظور کشف و مطالعه بیشتر صورت گرفته است؟

الحمدلله در دوره مسئولیت رایزنی آقای دکتر ابراهیمی، مجموعه‌ای از فهرست‌های نسخ خطی فارسی موجود در انستیتو دستنویس‌های شرقی آکادمی علوم روسیه که از سوی خود دانشمندان روس طی پنجاه سال، به زبان روسی، توصیف شده بودند، شامل معرفی یک هزار عنوان نسخه خطی فارسی، برای نخستین بار به اهتمام ایشان و تلاش‌های دکتر حیدرنیا و جمعی دیگر از مترجمان ایرانی، این فهرست‌ها به فارسی برگردانده شد.  در سال 2011 بنده همراه استاد صدرایی، برای مدتی به سن پیترزبورگ آمدیم و از نزدیک نسخ خطی را مورد مطالعه قرار داده و اصلاحات و کنترل لازم را بر پایه خود نسخ خطی آن انستیتو انجام دادیم. خدا را شکر تقریباً بعد از یک سال متن فارسی این فهرست‌ها در ایران منتشر گردید و سپس بنده در سفر دومم در سال 2014  به روسیه، 500 عنوان نسخه خطی فارسی نفیس دیگر را از همین مجموعه فهرست نمودم که با احتساب موارد فهرست شده قبلی، در همین انستیتو از حدود پنج هزار عنوان نسخه خطی فارسی، تاکنون هزار و پانصد نسخه خطی فهرست شده و معرفی گردیده است. باید توجه داشت که با انتشار یک فهرست، برای نسخ خطی، به سان چشمه‌ای جوشان، زمینه و فرصت ده‌ها پژوهش جدید از نوع کتاب، مقاله و پایان‌نامه و نظایر آن‌ها رقم زده می‌شود. برای نمونه بنده یک تفسیر کهن فارسی را که با لهجه حوزه خراسان قدیم (منطقه بلخ در شمال افغانستان امروزی) در قرن 6 یا 7 هجری/ 12 یا 13 میلادی نوشته شده است، در همین مجموعه نفیس انستیتو، معرفی کردم، با این که هنوز فهرست آن منتتشر نشده است، اما بر پایه همین گفت‌وگوی دوستانه، به سرعت تمام آوازه آن متن بسیار کهن و نفیس تا بخش ادبیات فارسی دانشگاه کالیفرنیا نیز رسید!

- این آثار چه ارزشی برای ایران میتواند داشته باشد؟

بدون تردید متون کهن فارسی، سرچشمه‌های ناب و دست اولِ پژوهش‌های علمی و تاریخی با محوریت فرهنگ و تمدن ایران به شمار می‌روند و به نوعی هویت فرهنگی و تاریخی این کشور محسوب می‌گردند. اولویت اول (با قید فوریت) در نسخه‌های خطی در روسیه، معرفی توصیفی آن‌ها است و تا وقتی که از عناوین، محتوا و مواد آن آثار کهن آگاهی نیابیم، پی به ارزش معنوی آن‌ها نخواهیم برد؛ حتی خود روس‌ها هم نخواهند دانست چه منابعی از میراث ایران در اختیار دارند، طبعاً هیچ شناختی نیز از ارزش و جایگاه آن‌ها نخواهند داشت. فهرست‌نگاری مجموعه‌های فهرست نشده در روسیه، بدون تردید در اولویت اصلی قرار دارد. همان‌طور که گفتم، برای خود روس‌ها نیز ارزشمند خواهد بود و این نسخه‌های خطی می‌توانند موادی ارزشمند برای غنی‌سازی چرخه علمی خود آنان در دانشگاه‌های روسیه، به ویژه برای شناخت ایران فراهم سازند.

چنان که در حال حاضر شورای پژوهش اروپا (ERC) به شدت از محققان اروپایی با محوریت نسخ خطی حمایت می‌کنند و در قالب پروژه‌های علمی مبتنی بر نسخ خطی، امتیازات خیلی خوبی به محققان اروپایی اعطا می‌کنند. به نظر می‌رسد روسیه و دانشمندان روسیه از این مواد بسیار ارزشمند استفاده و بهره‌وری علمی چندانی نمی‌کنند و به دگر تعبیر با توجه به وجود این منابع سرشار علمی در جای جای روسیه، سهم تولیدات علمی مبتنی بر نسخ خطی، در مراکز علمی روسیه، بسیار اندک و نازل است تا جایی که موارد موجود نیز، مطلقاً به چشم نمی‌آیند و عمده این ضعف را بنده در عدم توجه اولیای امور علمی و فرهنگی روسیه به این مواریث کهن علمی می‌دانم.

موضوع پایانی نیز بحث اسناد کهن ایرانی و فارسی است که خوشبختانه صدها هزار سند در مراکز آرشیوی روسیه قرار دارند و هر یک می‌توانند بسیاری از خلأهای پژوهشی و حتی حلقه‌های گم شده نقطه نقطه تاریخ ایران زمین را تکمیل و روشن نمایند. درباره قدمت این اسناد باید گفت که به لحاظ تاریخی، به نظر می‌رسد بیشتر این اسناد مربوط به دوره قاجار و اندی نیز  متعلق به عصر صفوی، نادری و زندی باشند. نباید از نظر دور داشت که بخش عظیمی نیز اسناد تاریخ معاصر ایرانزمین است، ولی متأسفانه کار چندانی در معرفی آنها چه از طرف روس‌ها و چه از طرف ایرانیان صورت نگرفته است.


برچسب ها : خبرگزاری اسپوتنیک, حسین متقی, نسخ خطی, روسیه

نظرات
نام *
پست الکترونیک *
متن *

دانشگاه ادیان و مذاهب


نشانی: ایران - قم - پردیسان
تلفن: 32802610 25 98+
فکس: 32802627 25 98+
کد پستی: 3749113357
صندوق پستی: 37185 - 178
پست الکترونیکی: info@urd.ac.ir
سامانه پیامکی: 3000135789

دانشکده ها

دانشکده شیعه شناسی
دانشکده ادیان
دانشکده مذاهب
دانشکده فلسفه
دانشکده زن و خانواده
دانشکده عرفان
دانشکده مجازی

خدمات فناوری اطلاعات

سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
سامانه پذیرش دانشجو
سامانه اتوماسیون اداری
پست الکترونیک
جستجو در کتابخانه
کتابخانه دیجیتال

بیانیه رسالت

دانشگاه ادیان و مذاهب، نخستین دانشگاه تخصصی ادیان و مذاهب در ایران، برخاسته از حوزه علمیه، ضمن شناخت ادیان و مذاهب و تعامل و گفت و گو با پیروان آنها با تکیه بر مشترکات، در جهت همبستگی انسانی، تقویت صلح، کاهش آلام بشری، گسترش معنویت و اخلاق و معرفی عالمانه اسلام بر اساس آموزه های اهل بیت علیهم السلام به پژوهش و تربیت نیروی انسانی متخصص اقدام می نماید.

طراحی، توسعه و پشتیبانی: کویر سبز