دانشگاه ادیان و مذاهب
  ورود به سامانه
نام کاربری
 
وب سایت دانشگاه
سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
پست الکترونیک
کلمه عبور
AR EN FA
 
آخرین مطالب
با حضور استادان دانشگاه ادیان و مذاهب
گزارشی از دوره آشنایی با ادیان
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مصطفی جعفرطیاری قائم‌مقام ریاست دانشگاه:
شیعه و سنی باید به سمت تأسیس تمدن نوین اسلامی حرکت کنند
جلسه دفاع از پایان‌نامه کارشناسی ارشد برگزار شد:
عفو از منظر اخلاق اسلامی
طی حکمی از سوی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری؛
دکتر اسلامی به عضویت در کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش منصوب شد

نگاه اعراب به ایران؛ از دیروز تا امروز

 
تاریخ انتشار: 1394/01/25    

نگاه اعراب به ایران؛ از دیروز تا امروز

ایران سال‌ها است که یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین کشورهای منطقه پرالتهاب و پرشر و شور خاورمیانه است، اما در ایام اخیر، دست‌کم از نظر دیگران اعم از کشورهای منطقه یا قدرت‌های جهانی، به تأثیرگذارترین کشور باثبات این منطقه آشوب‌زده تبدیل شده است.

ایران سال‌ها است که یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین کشورهای منطقه پرالتهاب و پرشر و شور خاورمیانه است، اما در ایام اخیر، دست‌کم از نظر دیگران اعم از کشورهای منطقه یا قدرت‌های جهانی، به تأثیرگذارترین کشور باثبات این منطقه آشوب‌زده تبدیل شده است. ‌اکنون این یک واقعیت است، اما در کنار آن واقعیت دیگری نیز وجود دارد و آن این که در حال حاضر خصومتی شگرف و گسترده علیه آن به وجود آمده که متأسفانه در حال پیشروی و عمق‌یابی است.

یک بررسی سطحی از رسانه‌های عربی اعم از مکتوب و غیرمکتوب، این نکته را به خوبی روشن خواهد کرد و مهم‌تر، مطالبی است که توسط افراد عادی در ذیل مقالات نوشته می‌شود یا توسط آنان در رسانه‌های سمعی و بصری بیان می‌شود که اکثریت قریب به اتفاق آن منفی و بلکه بسیار منفی و کینه‌توزانه است. بدون شک ایران در طی دوران جدید تا بدین پایه از نظر دیگران قدرتمند و تأثیرگذار نبوده است، اما تا بدین حد هم مورد اتهام و سوء ظن و دشمنی قرار نگرفته است و به هر حال این به سود ما و متحدان ما و اصولاً به سود منطقه‌ای که عمیقاً به توسعه در ابعاد مختلف نیاز دارد، نیست.

این داستان را دلایل فراوان و پیچیده‌ای است. از تاریخی و سیاسی گرفته تا مذهبی و فرهنگی و تا قومی و طایفه‌ای. اما یکی از مهم‌ترین‌ها و تعیین‌ کننده‌ترین‌هایش ناشی از نوع نگاهی است که اصولاً اعراب به ما دارند. این نگاه در ذات و درون خود متفاوت است با واقعیت، البته این نگاه در طی حوادث سالیان اخیر به مراتب منفی‌تر و خصمانه‌تر شده است، اما مسئله این است که تلقی آنان نسبت به ایران از ابتدای دوران معاصر بسیار متفاوت با واقعیت آن بوده است.

حال باید دید این نگرش چیست و تحت تأثیر چه عواملی است. تلاش می‌شود با نهایت اختصار به مهم‌ترین عوامل اشارت رود. اهمیت بحث بدان علت است که بدون درکی درست و هم‌دلانه نمی‌توانیم خصومت و بدبینی انباشت شده موجود را کاهش دهیم و زمینه روابطی سالم‌تر و محترمانه‌تر را فراهم آوریم.

1- اصولاً‏ ما و اعراب تاریخ جدید را به دو گونه تجربه کرده‌ایم.علی‌رغم برخی اشتراکات این دو تجربه، اما در نهایت دو گونه بوده‌اند. البته این هست که کشورهای مختلف عربی نیز تجربه یکسانی با تمدن جدید ندارند. کشورهایی چون مصر، سوریه و لبنان از اواخر قرن هجدهم با این تمدن آشنا شده‌اند و کشورهایی هم‌چون شیخ‌نشین‌های خلیج فارس، به جز بحرین، بعد از جنگ دوم و عمدتاً پس از دهه شصت، از عمق تاریخ به روزگار معاصر شلیک شده‌اند، اما به دلایل مختلف تجربه آنان به ویژه در آن‌جا که به شکل‌دهی هویت‌شان راجع می‌شود، از یکدیگر عمیقاً متأثر بوده و در نتیجه این تجربه تا مقدار زیادی یکسان است. ‏

صرف نظر از تاریخ متفاوت، صرف این دو تجربه متفاوت ما را با خصوصیات متفاوتی شکل داده است. بخش مهمی از مشکلِ درک متقابل، به همین جریان بازمی‌گردد و البته این واقعیت در طی دهه‌های اخیر به سوی واگرایی بیشتر میل کرده است. اشتباه کسانی از طرفین که پیوسته به وحدت و اتحاد دعوت می‌کنند، این است که چنین تصور می‌کنند اعتقاد دینی به تنهایی قادر به هم‌گرایی است. حال آن که این دعوت اگر با درک متقابل و هم‌دلانه و سایر اقدامات عملی همراه نباشد، بیشتر به واگرایی می‌انجامد.

نکته اساسی در این‌جا این است که اصولاً ما دو گونه هستیم و تصورهای متفاوتی داریم؛ از جهان معاصر و واقعیت‌هایش، از غرب و آمریکا و ویژگی‌هایش، از سیاست بین‌المللی و منطقه‌ای و الزاماتش، از حکومت و مشروعیت و نهادهایش، از دخالت در امور داخلی و مصداق‌هایش، و بالاخره از تاریخ و تمدن اسلامی و سهمی که ملت‌های مسلمان در تکوین آن داشته‌اند، از عدالت و قدرت و عموم مفاهیم کلیدی. بخشی از مشکلات از همین دو گونه بودن است.

به هر حال مسئله این است که هم ما آنان را بر اساس اصول و مفاهیم خود ارزیابی می‌کنیم و هم آن‌ها ما را با توجه به اصول فکری خویش درمی‌یابند.

2- هویت عربی و هویت ایرانی شکل گرفته در دوران معاصر دو گونه است، حتی در آن‌جا که به هویت اسلامی این دو باز می‌گردد. چرا که جایگاه و اهمیت اسلام در تکوین این دو هویت متفاوت است. در یک جا اسلام به مثابه یک میراث قابل افتخار که کلاً عربی‌اش قلمداد می‌کنند، لحاظ می‌شود و در جای دیگر اسلام به مثابه یک اعتقاد و ایدئولوژی، اگرچه در این‌جا هم اسلام نقشی و بلکه نقش مهمی در پردازش هویت ملی ایفا می‌کند، در آن‌جا کم و بیش همه چیز با اسلام آغاز می‌شود و در این‌جا اسلام بخشی از تاریخ قلمداد می‌گردد. ‏اشتباه نشود سخن در صحت و عدم صحت این دیدگاه نیست، مسئله عملاً چنین شکل گرفته است، نه تنها در تلقی خود این دو گروه، بلکه تلقی سایر مسلمانان و بلکه غیرمسلمانان نیز چنین است. مضافاً که هویت عربی یاد شده تقریباً به طور یکسان تمامی اعراب را در بر می‌گیرد و حتی مسیحیانش را. خواه در تکوین تمدن اسلامی به واقع سهمی داشته باشند چون مصریان و سوریان یا هیچ سهم قابل ذکری نداشته باشند همچون قطریان و اماراتیان.

اهمیت مسئله بدان علت است که این تصور اولاً مبنای تعریف خویشتن خویش است و ثانیاً عموم انتظارات و توقعات را تعیین می‌کند، همچنانکه کیفیت برخورد با دیگران را توضیح می‌دهد. با توجه به این تعریف وطن عربی قلمرو جغرافیای وسیعی را در برمی‌گیرد و مهمتر آنکه بنا به تعبیر خود آنان هر گونه اقدامی را که از نظر آنان دخالت در امور داخلی اعراب معنی شود، برنمی‌تابد. خاصه اگر از جانب ایران باشد و اصولاً این مقابله با ایران است که می‌تواند آنان را از هر گروه و صنفی که باشند، هم‌داستان و همراه کند. ‏

3- تلقی اعراب از ما ذاتاً تاریخ‌مند است، اعم از آن که نگاهی مثبت بدان داشته باشند یا منفی. آن‌ها ایران معاصر را دنباله ایران هخامنشی، ساسانی و صفوی می‌بینند. هم‌چنان‌که حدیث نبوی «اگر علم در ثریا باشد، کسانی از مردم ایران بدان دست خواهند یافت» عموماً در حافظه و ذاکره حداقل نخبگان پیوسته حضور دارد. این یک واقعیت است. ‏

مشکل در این‌جا است که این حافظه تاریخی به سرعت می‌تواند مثبت یا منفی شود. در بعد منفی آن که هم‌اکنون فراوان و توسط همگان به کار می‌رود، این است که ایران امروز دارای همان ویژگی و تمایلات امپراتوری‌های قدیم است و در پی نیل بدان است. لذا هر حرکت و اقدامی را در چارچوب توسعه‌طلبانه و بدبینانه آن درمی‌یابند، از آن می‌هراسند و این ترس را می‌پراکنند و به این ترتیب حسن نیت خود را در خدمت به آرمان‌های عربی اثبات می‌کنند.

به همین دلیل است که هرگونه اشاره یا نیم‌اشاره‌ای از جانب ایران را که بتواند به تجدید امپراتوری گذشته تفسیر شود، آنان را به واکنش‌های تند وامی‌دارد.

4- مشکل‏ دیگری که بیشتر به ما راجع می‌شود تا آنان، بیش از حد سیاسی فهمیدن مسائلی است که به سیاست خارجی بازمی‌گردد. افکار و رسانه‌های گروهی در ایران به گونه‌ای است که هر نوع حرکت و اقدام کشورهای منطقه را ناشی از اراده و دخالت خارجی و به ویژه غربی و آمریکایی می‌بیند. حال آن که بسیاری از مسائل موجود در منطقه ریشه داخلی دارد و اگر احیاناً مورد استفاده یا سوء استفاده طرف غربی قرار می‌گیرد، به دلیل وجود از درون برآمده آن است. واکنش ما در قبال این مشکلات که ناشی از باور ما است، بازخوردی را موجب می‌شود که متناسب با واقعیت نیست و این اوضاع را پیچیده‌تر و مدیریت‌ناپذیرتر می‌کند. ‏

5- به‏ احتمال فراوان «تئوری توطئه» در نزد اعراب بیشتر و مقبول‌تر است. به گونه‌ای که هر اقدامی از جانب ایران را ناشی و حاکی از توطئه‌ای که غربیان با کمک ایرانیان علیه آنان تدارک دیده‌اند، می‌پندارند. در ایام مذاکرات ایران و 1+5 در لوزان مقالاتی در رسانه‌های عربی منتشر شد مبنی بر این که نامزدی دختر جان کری، وزیر خارجه آمریکا، با یک پزشک جوان ایرانی موجب تمایل وی به ایرانیان در طی مذاکرات جهت انتقام‌کشی از اعراب شده است. نکته دیگر استفاده از عنوان «خلیج ‌فارس» در پیام کوتاهی بود که جان کری به مناسبت نوروز برای ایرانیان ارسال کرده بود. در این مورد نیز مقالاتی نوشته شد و استفاده از این عنوان را دلیلی بر همکاری با ایران برای ضربه زدن به عرب‌ها تلقی کرده بود. مهم‌تر کامنت‌هایی بود که در ذیل این نوع مقالات آمده بود که عموماً در تأیید نویسندگانش بود. ‏

6- صرف‌ نظر‏ از عواملی که یاد شده با کمال تأسف هم‌اکنون عامل بسیار مؤثر دیگری وجود دارد که عملاً تأثیرگذارتر از عوامل یاد شده است که عبارت است از مفاهیم و اصطلاحاتی که بسیاری از اعراب در مورد ایران و ایرانیان به کار می‌برند. ‏مجموعه‌ای از رقابت‌های سیاسی، فرهنگی و مذهبی به ویژه از دهه شصت قرن بیستم به بعد موجب پیدایش چنین اصطلاحاتی شد، که ناشی و حاکی از نوعی نژادپرستی، کینه‌توزی و عقده‌گشایی است. از «قادسیه» گرفته که بیش از همه توسط صدام به کار می‌رفت و هنوز هم در ادبیات سیاسی و رسانه‌ای جایگاهی دارد تا «عجم» و «فرس مجوس». حال آن که ما هیچ‌گاه آنان را با تعابیری هم‌چون «بت‌پرستان جاهلی و بربری» خطاب نکرده‌ایم.

این درست است که ایران قبل از اسلام زرتشتی بوده است، اما به هر حال این به مراتب بافضیلت‌تر از بت‌پرستی حاکم بر جامعه عربی بود. هم‌چنان‌که ایران آن ایام صاحب تمدنی بزرگ و قابل افتخار بود و بسیار متفاوت با جاهلیت حاکم بر شبه جزیره‌العرب که حتی دختران خویش را زنده به گور می‌کردند و فاقد هر نوع مدنیتی بودند و قرآن کریم از آن به عنوان جاهلیت یاد می‌کند.

متأسفانه این اصطلاحات هم‌اکنون به وفور توسط اصحاب سیاست و رسانه به کار می‌رود و تأسف‌بارتر این که بیشتر توسط روحانیون و شخصیت‌های دینی با تمایلات سلفی، و بعضاً اخوانی استعمال می‌شود. در دنیای امروز چنین هتاکی‌هایی علیه یک ملت دیگر عملاً وجود ندارد و به ویژه مقامات دینی حتی در بدترین شرایط مخالفان خود را این‌چنین نمی‌نامند و احساسات مردمی را این‌گونه علیه آنان تحریک نمی‌کنند. بیان اینان نسبت به ایران و ایرانیان نه تنها بی‌ادبانه، بلکه به واقع خجالت‌آور است و به دلیل تشویق و تحریض به بدبینی و نفرت قومی و نژادی، حتی قابل پیگیری حقوقی است. ‏

هم‌اکنون عموم شخصیت‌های دینی جهان امروز مردم را به طرد و نفی افکار ضد قومی و ضد نژادی فرامی‌خوانند، حال آن که اینان خود بزرگ‌ترین داعیان و مبلغان چنین اندیشه‌هایی هستند. آیا این چیزی جز عقب ماندگی فکری، فرهنگی و اجتماعی است؟

به هر حال عواملی که این تلقی را شکل و جهت می‌دهد، به مراتب بیشتر و پیچیده‌تر است. به ویژه در حال حاضر که شیخ‌نشین‌های ثروتمند جنوبی شبکه رسانه‌ای عظیمی ایجاد کرده‌اند که بیشترین سهم را در جهت‌دهی به افکار عمومی جهان عرب دارند. حال این که در مقابل این موج تبلیغاتی وسیع و بی‌امان چه باید کرد، مسئله مستقلی است که در فرصتی دیگر بدان خواهیم پرداخت.


برچسب ها : اعراب, ایران, محمد مسجدجامعی

نظرات
نام *
پست الکترونیک *
متن *

دانشگاه ادیان و مذاهب


نشانی: ایران - قم - پردیسان
تلفن: 32802610 25 98+
فکس: 32802627 25 98+
کد پستی: 3749113357
صندوق پستی: 37185 - 178
پست الکترونیکی: info@urd.ac.ir
سامانه پیامکی: 3000135789

دانشکده ها

دانشکده شیعه شناسی
دانشکده ادیان
دانشکده مذاهب
دانشکده فلسفه
دانشکده زن و خانواده
دانشکده عرفان
دانشکده مجازی

خدمات فناوری اطلاعات

سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
سامانه پذیرش دانشجو
سامانه اتوماسیون اداری
پست الکترونیک
جستجو در کتابخانه
کتابخانه دیجیتال

بیانیه رسالت

دانشگاه ادیان و مذاهب، نخستین دانشگاه تخصصی ادیان و مذاهب در ایران، برخاسته از حوزه علمیه، ضمن شناخت ادیان و مذاهب و تعامل و گفت و گو با پیروان آنها با تکیه بر مشترکات، در جهت همبستگی انسانی، تقویت صلح، کاهش آلام بشری، گسترش معنویت و اخلاق و معرفی عالمانه اسلام بر اساس آموزه های اهل بیت علیهم السلام به پژوهش و تربیت نیروی انسانی متخصص اقدام می نماید.

طراحی، توسعه و پشتیبانی: کویر سبز