دانشگاه ادیان و مذاهب
  ورود به سامانه
نام کاربری
 
وب سایت دانشگاه
سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
پست الکترونیک
کلمه عبور
AR EN FA
 
آخرین مطالب
از سوی دانشکده رسانه و ارتباطات؛
نشست معرفی کتاب أعلام داعش برگزار می‌شود.
به قلم دکتر محمدحسن محمدی مظفر؛
سندرم تفکر جناحی
به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهراب صادق‌نیا؛
افزایش جمعیت با بخش‌نامه و دستور امکان پذیر نیست
به قلم دکتر حمید بخشنده، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب؛
فرعون و موسی، پیروی از خط‌مشی کدام‌یک؟
در گفت‌وگو با دکتر حمیدرضا شریعتمداری مطرح شد:
چالش‌های امام صادق(ع) با جریان‌های فکری ناهمسوی شیعه
به مناسبت درگذشت حجت‌الاسلام سید مصطفی علامه مهری؛
پیام تسلیت رئیس دانشکده شیعه‌شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب
انجمن علمی دانشکده شیعه‌شناسی برگزار می‌کند:
نشست علمی «نقد روش پدیدارشناسانه هانری کربن در مطالعات شیعی»

فضیلت‌مندی واقعیت اجتماعی؛ شرط عمل به تعالیم اخلاق فردی

 
تاریخ انتشار: 1400/02/16    

فضیلت‌مندی واقعیت اجتماعی؛ شرط عمل به تعالیم اخلاق فردی

در قرآن مجموعه‌ای از تعالیم وجود دارد که می‌شود آنها را به تعالیم اخلاقی جامعه‌ای تعبیر کرد.

به گزارش ایکنا؛ نشست «فرد و جامعه در رویکرد اخلاقی قرآن» با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهراب صادق‌نیا، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد. متن جلسه از نظر می‌گذرد؛
موضوع گفت‌و‌گوی ما فرد و جامعه در رویکرد اخلاقی قرآن است. من تعمداً گفتم که رویکرد و نگفتم نظام. چون شاید اساساً بشود بحث کرد که قرآن نظام اخلاقی دارد یا ندارد. معمولاً قرآن‌پژوهان یا اخلاق‌پژوهان وقتی تعالیم اخلاقی قرآن را فهرست می‌کنند، معمولاً آنها را در دو دسته اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی قرار می‌دهند. در این زمینه تعاریفی هم دارند؛ می‌گویند که اخلاق فردی آن دسته از آموزه‌های قرآن کریم است که معطوف به فرد است و رفتار یک فرد را نسبت به خودش یا نسبت به خدا تنظیم می‌کند و اخلاق اجتماعی تعالیمی است که روابط بینافردی شهروندان را درنظر دارد؛ مثل اینکه غیبت نکنید یا سوءظن نداشته باشید.
از نظر من تعبیر اخلاق اجتماعی در اشاره به این دسته دوم تعبیر رسایی نیست؛ بهتر است به اینها اخلاق جمعی بگوییم. معتقدم در قرآن مجموعه‌ای از تعالیم وجود دارد که می‌شود آنها را به تعالیم اخلاقی جامعه‌ای تعبیر کرد. مرادم از تعالیم اخلاقی جامعه‌ای تعالیمی است که معطوف به فرد نه به مثابه یک فرد و نه به مثابه کنشگری است که در تعامل با دیگران رفتار می‌کند، بلکه این اخلاق جامعه‌ای در قرآن کریم تلاش دارد جامعه‌ای را توصیف کند که در آن جامعه امکان زیست اخلاقی‌شدنی‌تر و قابل تصورتر است.
به این معنا که برای جامعه یک کیفیت‌ها و ویژگی‌هایی تعریف می‌کند که آن جامعه را به وضعیتی در می‌آورد که شهروندان آن جامعه ساده‌تر می‌توانند اخلاق فرد و اجتماعی را رعایت کنند. پس آن چیزی که مد نظر دارم این است که در قرآن کریم یکسری تعالیم در حوزه اخلاق فردی است، یکسری تعالیم نیز در حوزه اخلاق جمعی است که معمولاً در کتب تفسیری از آن به اخلاق اجتماعی تعبیر می‌شود که از نظر بنده این توصیف توصیف نادرستی است. یکسری ویژگی هم داریم که معطوف به جامعه به مثابه یک حقیقت متمایز از افراد است که به آن اخلاق جامعه‌ای می‌گوییم. این قسم سوم در بین مفسران ما خیلی مورد توجه نبوده است.
برای اینکه این بحث را پی بگیرم و مدعای خودم را توضیح دهم مجبورم از مفهوم واقعیت اجتماعی نام ببرم. دست کم نزد گروه کثیری از جامعه‌شناسان، جامعه حقیقتی متمایز از جمع عددی شهروندانش هست. به این معنا که جامعه جمع عددی افراد است به اضافه یک چیز دیگری و صرفا با جمع عددی مجموعه آدم‌ها، شاهد پیدایش یک جامعه نیستیم. مثلاً اگر یک کلاس درسی را در نظر بگیرید این کلاس درس حقیقتی متفاوت از تعداد آدم‌هایی است که در این کلاس شرکت می‌کنند یا مثلا با جمع شدن صد نفر دور هم نمی‌توانیم بگوییم یک گردان هستند. گردان یعنی این صد نفر باشند به اضافه یک نظم و سازمان خاصی در میان آنها. پس گردان چیزی متفاوت از جمع صد نفر است.
در جامعه هم دقیقا همین طور است. نمی‌شود تصور کرد هر جا توده‌ای از مردم دور هم جمع هستند گروه اجتماعی هستند. پس جامعه یک چیزی متفاوت و متمایز از شهروندانش است. این واقعیت اجتماعی که متمایز از شهروندان است از نگاه شماری از جامعه‌شناسان اخلاقی از جمله دورکیم یک واقعیتی است که خودش را بر افراد تحمیل می‌کند. به همین جهت در تعریف واقعیت اجتماعی می‌گویند شیوه‌هایی از عمل فکر و احساسات که در برون از وجود آدمی شکل می‌گیرد. آن طرز فکر و احساس و عمل، خود را بر ما تحمیل می‌کند.
جامعه‌شناسان برای این مفهوم چند ویژگی قائل هستند؛ اول اینکه در بیرون وجود ماست؛ دوم اینکه از قدرت اجبار و تحمیل برخوردار است؛ یعنی می‌تواند ما را به کاری که برایمان معقول نیست وادار کند. مثلاً برخی سنت‌هایی که داریم چنان ما را در فشار قرار می‌دهند که اگر خودمان باشیم، می‌بینیم هیچ توجیهی برای آن نداریم. این فشار از ناحیه سنت می‌آید.
چرا این بحث مهم می‌شود؟ اگر یک مکتب اخلاقی بیاید برای تک‌تک کنشگران مجموعه‌ای از دستورات را صادر کند، مجموعه از فضائل را فهرست کند و بگوید شما باید این فضائل را در روابط جمعی داشته باشید و آن جامعه را به عنوان یک حقیقت متمایز رها کند، عملاً این نظام اخلاقی تعطیل است و امکان تحقق ندارد؛ مثل آدمی که در جایی زندگی می‌کند که بسیاری احکام شرعی آنجا قابلیت اعمال ندارد. مثلاً کسی که در کشورهای اسکاندیناوی زندگی می‌کند که طلوع فجر و غروب آفتاب معنا ندارد، نمی‌تواند طبق دستورات اسلام روزه بگیرد. اگر شما صرفاً به آدم‌ها توصیه کنید این فضیلت را داشته باشید ولی واقعیت اجتماعی را رها کنید، آدم‌ها را در زحمت انداختید.
این واقعیت اجتماعی گاهی اوقات خصلت فیزیکی دارد و قابلیت مشاهده دارد، اما برخی مواقع قابلیت مشاهده ندارند؛ مثل مؤلفه‌های فرهنگی که قابلیت مشاهده ندارند و به افراد اجازه عمل به موازین اخلاقی را نمی‌دهند. اوایل دوره بلوغ فضای اطراف ما طوری بود که نماز خواندن سرمایه اجتماعی نبود و فرد نمازگزار را ملامتش می‌کردند، ولی من دوست داشتم نماز بخوانم؛ لذا خودم را از چشم همه پنهان می‌کردم چون به لحاظ فرهنگی آن فشار وجود داشت.
بحث ما این است وقتی فشار اجتماعی وجود دارد شانس کمتری برای عمل اخلاقی داریم. نمی‌شود به فضیلت‌مندی افراد جامعه تأکید کنیم، ولی فضیلت‌مندی واقعیت جامعه را فراموش کنیم. نمی‌شود که شما یک آدم عادل را در یک سیستم فاسد قرار دهید و همچنان توقع داشته باشد بر اساس عدالت رفتار کند. نمی‌شود جامعه آلوده باشد و شما بتوانید در این زمینه گل‌آلود پاکیزه بمانید.

 


برچسب ها : دکتر صادق‌نیا, هیئت علمی, دانشگاه ادیان و مذاهب

نظرات
نام *
پست الکترونیک *
متن *

دانشگاه ادیان و مذاهب


نشانی: ایران - قم - پردیسان
تلفن: 32802610 25 98+
فکس: 32802627 25 98+
کد پستی: 3749113357
صندوق پستی: 37185 - 178
پست الکترونیکی: info@urd.ac.ir
سامانه پیامکی: 3000135789

دانشکده ها

دانشکده شیعه شناسی
دانشکده ادیان
دانشکده مذاهب
دانشکده فلسفه
دانشکده زن و خانواده
دانشکده عرفان
دانشکده رسانه و ارتباطات
دانشکده دین و هنر
واحد مشهد

خدمات فناوری اطلاعات

سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
سامانه پذیرش دانشجو
سامانه اتوماسیون اداری
پست الکترونیک
جستجو در کتابخانه
کتابخانه دیجیتال

بیانیه رسالت

دانشگاه ادیان و مذاهب، نخستین دانشگاه تخصصی ادیان و مذاهب در ایران، برخاسته از حوزه علمیه، ضمن شناخت ادیان و مذاهب و تعامل و گفت و گو با پیروان آنها با تکیه بر مشترکات، در جهت همبستگی انسانی، تقویت صلح، کاهش آلام بشری، گسترش معنویت و اخلاق و معرفی عالمانه اسلام بر اساس آموزه های اهل بیت علیهم السلام به پژوهش و تربیت نیروی انسانی متخصص اقدام می نماید.