هفدهمین کرسی علمی ـ ترویجی معاونت پژوهشی دانشگاه ادیان و مذاهب در سال ۱۴۰۵ با عنوان «ذهن بدن‌مند: علم تجربی در خدمت دین برای صلح» برگزار شد. در این نشست، ظرفیت توجه به بدن، فرهنگ و کنش برای بازاندیشی رابطه علم و دین بررسی شد و چگونگی گذار از شناخت بدن‌مند به صلح‌سازی، در کانون ارائه و نقد علمی قرار گرفت.

در این کرسی علمی، دکتر حمید طالب، استادیار فلسفه ذهن دانشگاه ادیان و مذاهب، ارائه‌دهنده و دکتر وحید سهرابی‌فر، دانشیار فلسفه دین این دانشگاه، ناقد بودند. دبیری علمی نشست را دکتر محمدطاهر قلی‌تبار، مدیرکل امور بین‌الملل و رئیس مرکز صلح و گفتگو دانشگاه ادیان و مذاهب، بر عهده داشت.

قلی‌تبار در آغاز، موضوع نشست را محل تلاقی علوم شناختی، فلسفه ذهن، الهیات و مطالعات صلح معرفی کرد. او پرسش محوری را این دانست که فهم انسان از منظر بدن‌مندی چگونه می‌تواند به درک بهتر دین و ظرفیت آن برای شکل‌دادن به فرهنگ صلح کمک کند.

چرا باور به صلح برای تحقق آن کافی نیست؟

طالب بحث خود را با فاصله میان خواست صلح و تحقق آن آغاز کرد: اگر انسان‌ها خواهان صلح‌اند، چرا همواره در دستیابی به آن موفق نیستند؟ او پیشنهاد کرد پاسخ این پرسش را نباید صرفاً در باورهای ذهنی جست‌وجو کرد؛ بدن، احساسات، مناسبات اجتماعی و شیوه‌های عمل نیز باید در بررسی آن سهم داشته باشند.

وی در تبیین مسئله، از برداشتی انتقاد کرد که ذهن را در مغز محصور می‌کند و دین را عمدتاً مجموعه‌ای از باورهای انتزاعی می‌بیند. به اعتقاد او، چنین نگاهی پیوند دین با تجربه زیسته و عمل اجتماعی را کم‌رنگ می‌کند و برای توضیح امکان صلح کافی نیست.

طالب همچنین استدلال کرد که گفت‌وگوی ایده‌ها، بدون بازنگری در فهم انسان و نحوه شکل‌گیری شناخت و هویت، نمی‌تواند به‌تنهایی مسئله تعارض را حل کند. از منظر او، همکاری فلسفه ذهن، فلسفه دین و مطالعات اجتماعی باید حول مسئله‌ای مشترک سامان یابد، نه اینکه در مرزهای مستقل رشته‌ها متوقف بماند.

ذهن بدن‌مند؛ شناخت در پیوند با بدن، محیط و کنش

ارائه‌دهنده برای توضیح چارچوب پیشنهادی خود، به رویکرد چهاروجهی شناخت یا 4E پرداخت. در شرح او، بدن‌مندی به نقش بدن و تجربه‌های حسی و حرکتی در شناخت اشاره دارد؛ جای‌گرفتگی، تأثیر محیط اجتماعی و فرهنگی را برجسته می‌کند؛ کنش‌مندی بر شناخت از طریق تعامل و عمل تأکید دارد؛ و گسترش‌یافتگی، نقش ابزارهای بیرونی را در فرایندهای شناختی مطرح می‌سازد.

طالب با اشاره به ابزارهایی مانند تلفن همراه، توضیح داد که در این رویکرد، شناخت را نمی‌توان صرفاً فعالیتی جداافتاده درون مغز دانست. به بیان او، بدن، ابزارها و محیط در نحوه مواجهه انسان با جهان نقش دارند و فرهنگ نیز در شکل‌گیری هویت، چارچوب‌های مشترک فهم و هنجارهای اجتماعی مؤثر است.

او در ادامه، شناخت را درگیر ابهام‌ها و محدودیت‌های جهان واقعی توصیف کرد. در این برداشت، انسان برای فهم موقعیت و حل مسئله ناگزیر از کنش و مواجهه با محیط است؛ بنابراین، شناخت و هویت فقط با بررسی باورهای انتزاعی توضیح داده نمی‌شوند.

نقش فرهنگ و عمل دینی در پیشنهاد صلح‌سازی

طالب در پیوند دادن این چارچوب با صلح، به تمایز میان واکنش‌های سریع و خودکار و فرایندهای آهسته‌تر و تأملی اشاره کرد. او همچنین گرایش به همدلی بیشتر با اعضای گروه خودی را در بحث تعارض‌های انسانی مطرح ساخت، اما تأکید کرد که بررسی زمینه‌های زیستی باید با توجه به فرهنگ و شیوه‌های عمل همراه شود.

بر این اساس، وی پیشنهاد کرد نقش دین در صلح‌سازی از منظر کنش‌های دینی و حضور آن در زندگی اجتماعی بازاندیشی شود. الهیات معطوف به کنش، در توضیح او، باید با مسائل واقعی ارتباط برقرار کند و نقش خود را در عمل و حل مسئله نشان دهد؛ نه اینکه به گزاره‌هایی در ذهن محدود بماند.

طالب فهم مشترک از انسان را زمینه‌ای برای همکاری علم و دین دانست. او بر این نظر بود که توجه به وجود انسانیِ مشترک، آسیب‌پذیری‌ها و مسائل محیطی و اجتماعی می‌تواند مسیر پژوهشی میان‌رشته‌ای برای صلح بگشاید؛ مسیری که در آن، علم و دین به‌جای فعالیت جداگانه، حول مسئله‌ای مشترک گفت‌وگو کنند.

نقد اصلی: بدن‌مندی چگونه به صلح منتهی می‌شود؟

سهرابی‌فر در آغاز نقد، اهمیت موضوع و توجه طرح به ابعاد اجتماعی و فرهنگی دین‌داری را از نقاط قوت آن دانست. او نقدِ محدودکردن دین به باورهای انتزاعی و تلاش برای بررسی سهم عمل دینی در صلح‌سازی را ارزشمند ارزیابی کرد، اما توضیح پیوند میان مقدمات شناختی و نتیجه مورد انتظار را نیازمند کار بیشتر دانست.

پرسش اصلی ناقد این بود که شناخت بدن‌مند از چه سازوکاری به صلح‌سازی کمک می‌کند. او یادآور شد که بدن‌مندی ویژگی تازه‌ای در انسان نیست و فرایندهای بدنی و کنش‌های جمعی در گذشته نیز وجود داشته‌اند؛ بااین‌حال، این فرایندها همواره به صلح نینجامیده‌اند و ممکن است در خدمت تعارض و خشونت قرار گیرند. بنابراین، نباید میان بدن‌مندی و صلح رابطه‌ای ضروری فرض کرد.

سهرابی‌فر همچنین کاربرد مفاهیم را نیازمند تفکیک دقیق‌تر دانست. به گفته او، دوگانه‌انگاری ذهن و بدن، جدایی دین و دولت و تمایز علم و دین، مسائل یکسانی نیستند. او درباره بدن‌مندی نیز خواستار روشن‌شدن تفاوت میان ساختار بدنی شناخت، تأثیر محیط و فرهنگ، و بروز عملی تعهد دینی شد.

از فاصله «هست» و «باید» تا ضرورت توضیح سازوکارها

ناقد در بخش دیگری از سخنانش، گذار از توصیف علمی به توصیه هنجاری را مسئله‌ای اساسی دانست. او توضیح داد که توصیف چگونگی عملکرد شناخت، به‌خودی‌خود مشخص نمی‌کند کنشگران دینی چگونه باید رفتار کنند؛ این گذار به استدلال نظری نیاز دارد.

سهرابی‌فر بر ضرورت روش روشن در تفسیر متون دینی نیز تأکید کرد. از نظر او، انتخاب شواهد سازگار با صلح، بدون توضیح معیار تفسیر و نحوه مواجهه با بخش‌های دیگر متون، برای استحکام طرح کافی نیست. وی همچنین میان مفاهیمی مانند سکولاریسم، علم‌گرایی و فیزیکالیسم تفاوت گذاشت و نسبت‌دادن یک رویکرد تقلیل‌گرایانه واحد به همه آن‌ها را نیازمند دقت بیشتر دانست.

او در تعریف صلح، همزیستی با وجود تفاوت‌ها را بر یکسان‌سازی انسان‌ها ترجیح داد. پیشنهاد وی برای تکمیل طرح، بررسی زنجیره‌ای مشخص از فعالیت مشترک، کاهش تهدید ادراک‌شده، افزایش اعتماد میان گروه‌ها و همکاری پایدار بود. مطالعه نمونه‌های موفق و ناموفق نیز می‌توانست، از دید او، شرایط اثرگذاری چنین فرایندی را روشن‌تر کند.

پاسخ ارائه‌دهنده و پرسش‌های پیش روی پژوهش

قلی‌تبار پس از نقد، پرسش درباره سازوکار ارتباط شناخت بدن‌مند و صلح را دوباره برجسته کرد و از ارائه‌دهنده خواست درباره ابهام مفاهیم و مراحل تحقق پیشنهاد توضیح دهد.

طالب در پاسخ، بر مسئله‌محوری پژوهش میان‌رشته‌ای تأکید کرد. او مرزبندی سخت میان رشته‌ها و ساختارهای دانشگاهی را مانعی برای همکاری دانست و گفت توجه به مسائل واقعی باید زمینه ارتباط دانش‌های مختلف را فراهم کند. وی همچنین توضیح داد که هدف طرح، حل همه مسائل صلح نیست، بلکه پیشنهاد مسیری برای بازاندیشی در فهم انسان و نقش اجتماعی دین است.

او با ارجاع به رویکرد عمل‌گرایانه، بر ارتباط اندیشه و زبان با کنش و واقعیت اجتماعی تأکید کرد و فهم دین را نیازمند توجه به زمینه زندگی دانست. بااین‌حال، گفت‌وگو به اعلام حل نهایی همه نقدها نینجامید. پرسش از سازوکار صلح‌سازی، معیار تفسیر متون و نسبت توصیف علمی با توصیه اخلاقی، از محورهای مطرح‌شده برای ادامه پژوهش بود؛ محورهایی که ظرفیت این پیشنهاد میان‌رشته‌ای را در کنار نیاز آن به تبیین دقیق‌تر نشان می‌دهند.