دانشگاه ادیان و مذاهب
  ورود به سامانه
نام کاربری
 
وب سایت دانشگاه
سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
پست الکترونیک
کلمه عبور
AR EN FA
 
آخرین مطالب

سلفیه از گذشته تا حال

 
سلفیه از گذشته تا حال
سلفیه از گذشته تا حال

ناشر: انتشارات دانشگاه
نویسنده: مهدی فرمانیان و دیگران
مترجم: -
صفحه: 616
نوبت چاپ: اول
تاریخ چاپ: بهار 1395
قیمت: 31000

چکیده:

چکیده

در دوران معاصر کلمه سلفیه بیش از پیش مورد استفاده قرار می‌گیرد. گروه‌هائی همچون اخوان المسلمین، وهابیت و ... با عنوان سلفیه خوانده می‌شوند. حتی تروریستهای تکفیری و جهادی به عنوان سلفیه موسوم هستند. آیا این گروه‌ها هم‌فکر هستند؟ یا اختلافات فراوانی با یکدیگر دارند؟ نگاه گروه‌های تکفیری به وهابیت چگونه ارزیابی می‌شود؟ پاسخ به این سؤالات و موارد دیگری همچون سیر تاریخی سلفیه از آغاز تا کنون، بانیان تعین یافتن سلفیه و ... از جمله مطالب مطرح شده در این کتاب است.

پیشگفتار

از دیرباز و در میان همه اصحاب ملل و نحل، همیشه عده‌ای از پیروان یک مکتب با مطلق‌انگاری، افراط، تعصب و عدم تحمل مخالف، در پی حذف رقیب بوده و هستند. همین موضوع نیز از همان اوان اسلام ظهور یافت و با آنکه بسیاری از صحابه، سعه صدر پیامبر را دیده بودند؛ اما جهان اسلام خیلی سریع گرفتار افراط و تکفیر شد. تا زمانی که جنگ‌های داخلی در میان مسلمانان شروع نشده بود، این مطلق‌انگاری نمود چندانی نداشت؛ ولی با ظهور نزاع‌های داخلی در جهان اسلام، تکفیر از اساسی‌ترین حربه­ها گردید.

هنوز قرن اول به نیمه خود نرسیده بود که تندروترین فرقه در طول تاریخ اسلام یعنی خوارج با حربه تکفیر، همه مخالفان خود، بلکه موافقان معتدل‌تر از خود را تکفیر کرده و از آنان بیزاری جستند. همچنین با عملکرد ناصحیح برخی از حاکمان، با به راه انداختن عمل شنیع سب و لعن امام علی 7 در منابر، جهان اسلام را به چند دستگی و دشمنی با هم تبدیل کرد. این مسئله به دسته‌بندی‌های سه‌گانه شیعه علی، شیعه عثمان و خوارج انجامید و سب و لعن، تبری و تکفیر رواج یافت و هر کس در این راه تندروتر بود، در مذهب خود به بهشت و نجات نزدیک‌تر معرفی می‌گردید.

 هنوز 30 سال از افراط خوارج و امویان نگذشته بود که عده‌ای از راه تفریط پیش گرفته و همه مسلمانان اعم از شیعیان، عثمانیان و خوارج را نه تنها مسلمان، بلکه مؤمن و گاه اهل بهشت معرفی کردند. جهان اسلام در تب‌وتاب همین افراط‌ها و تفریط‌ها، قرن اول خود را به پایان رسانید.

قرن دوم را می‌توان قرن روشن شدن موتور فکری جهان اسلام دانست. جهان اسلام بعد از یک سده زد و خورد نظامی شدید، وارد مرحله جدیدی شد و به این نتیجه رسید که تا مسائل فکری حل نشود، دعواها همچنان از جهان اسلام قربانی خواهد گرفت.

 جامعه اسلامی در این زمان، متنبه این مسئله گردید که بسیاری از کلمات، معنای دقیقی ندارند و در طول قرن اول، این ارتکازات ذهنی صحابه و تابعین بود که این کلمات را تفسیر می‌کرده است و همین علت اصلی دعواهای مسلمین بوده و وقتی با هوا و هوس‌ها، جهل‌ها و یقین‌ها همراه گردید، مصائب جهان اسلام را رقم زد.

شاید از اولین سؤال‌هایی که جهان اسلام از خود پرسید این بود که ایمان و کفر چیست؟ چه تعریف دقیقی از اینها وجود دارد تا بتوان یکی را کافر یا مسلمان یا مؤمن نامید؟ از اینجا بود که نزاع‌های نظامی تبدیل به نزاع‌های کلامی شد و مرجئه و معتزله در پاسخ به این پرسش سربرآوردند. بنابراین، تعریف ایمان یکی از مهم‌ترین مباحث کلامی، اعتقادی آن دوران بود؛ موضوعی که هنوز پس از 14 قرن از داغی آن کاسته نشده و هنوز از مهم‌ترین موضوعات جهان اسلام است و مسئله اصلی جوامع اسلامی در قرن 15 هجری، همان مسئله اصلی قرن اول هجری است یعنی: ایمان چیست و کافر کیست؟

مهم‌ترین گروهی که امروزه بحث تکفیر را دوباره زنده کرده و رفتارشان، مسلمانان ‌را به یاد خوارج می‌اندازد، سلفیان تکفیری هستند؛ گویا در جهان اسلام هیچ بحثی از ایمان و کفر نشده و این یک مسئله تازه در جهان است؛ و حال آنکه صدها کتاب و رساله در باب ایمان به رشته تحریر درآمده است.

گرایش به سلف یکی از روش‌هایی است که در برخی از اصحاب حدیث اهل سنت، به‌عنوان رویکرد اصلی شناخت عقاید مطرح بوده و ریشه در مکتب اثرگرای مدینه دارد. مدینه در دو قرن اول به شدت به آثار، فتاوا و اقوال پیشینیان خود اهمیت می‌داد و این روش مورد توجه مالک بن‌انس، شافعی و بیشتر از همه احمد بن‌حنبل بود و می‌توان فقه این سه فقیه اهل سنت را (با همه تفاوت‌ها)، فقه‌های همنوا نامید. عقاید این سه فقیه نیز بسیار به هم نزدیک است. زیرا مالک بن‌انس به مدت نُه سال استاد شافعی بوده و احمد بن‌حنبل سالیانی شاگرد شافعی بوده است.

پس از ائمه اهل سنت، تعدادی از بزرگان و پیروان ایشان، این روش را بهترین روش برای درک و فهم عقاید دینی دانسته و این راه را پیمودند. گرایش به سلف را می‌توان در آثار و اقوال ابن‌خزیمه شافعی (م311ق)، بربهاری حنبلی (م329ق)، ابن‌ابی‌زید قیروانی مالکی (م386ق) ابن‌بطه عُکبری حنبلی (م378ق)، لالکائی شافعی (م418ق) و ابن‌قدامه مقدسی حنبلی (م620ق) یافت. با مراجعه به تاریخ اصحاب حدیث می‌توان دریافت که اکثر سلفیان از حنابله‌اند که تحت تأثیر احمد بن‌حنبل به سلف گرایش دارند. در هیچ‌یک از اعتقادنامه‌های افراد فوق الذکر مطلبی در باب شرک بودن توسل، شفاعت و زیارت قبور نمی‌توان یافت و این حکایت از آن دارد که عقاید امروزین سلفیان (از جمله وهابیت)، در افکار سلف، هیچ جایگاهی نداشته و ندارد. اما این افکار از کجا پدیدار شد؟

جواب آن است که اولین بار ابن‌تیمیه حنبلی (م728ق) در قرن هشتم با نگارش کتاب «قاعده جلیله فی التوسل و الوسیله» و کتاب «زیاره القبور» این عقاید را وارد کتاب‌های کلامی اصحاب حدیث سلفی‌گرا کرد. وی عقاید خود را به سلف نسبت داد و مدعی گردید که این عقاید، عقیده سلف است و مذهب خود را سلفیه نام نهاد و این‌چنین گرایش به سلف با عقایدی تازه، نام جدیدی یافت و مکتب سلفیه در جهان اسلام ظهور نمود. مکتب سلفیه ابن‌تیمیه، التقاطی از آراء اصحاب حدیث و آراء جدید ابن‌تیمیه بود.

ابن‌تیمیه این حرف‌ها را زد، ولی هیچ‌یک از بزرگان اهل سنت بعد از ابن‌تیمیه همچون اخنائی، سبکی شافعی، سمهودی، ابن‌حجر عسقلانی، جلال‌الدین سیوطی، ابن‌مفلح حنبلی و دیگران، تفکرات، اجتهادات و مکتب او را نپذیرفته، بلکه به مخالفت با وی پرداختند و این عقاید را رد کردند.

چهار قرن گذشت و حرفی از سلفیه و سلفی‌گری نبود تا اینکه در قرن 12 هجری تعدادی از عالمان اهل سنت به آراء ابن‌تیمیه توجه ویژه‌ای نموده و جریان سلفیه، جان تازه‌ای گرفت. یکی از مدافعان تندرو و افراطی این عقاید محمد‌بن‌عبد‌الوهاب بود که با کمک آل‌سعود توانست این مکتب را در جهان اهل سنت گسترش دهد و آن‌را در جهان، پرآوازه سازد.

 

آل‌سعود بعد از سقوط امپراتوری عثمانی، عرصه را از رقیب خالی دید و مدعی رهبری جهان اسلام گردید و تبلیغ و گسترش وهابیت با عنوان زیبا و جعلی سلفیه از سوی عربستان، دو چندان گردید و مراکز فراوانی در جهان اسلام و حتی در جهان غرب تأسیس شد. آمریکا گمان می‌کرد حکومت سلفی‌گری وهابیت، جایگزین خوبی برای کمونیسم و انقلاب اسلامی ایران است؛ لذا به تقویت آن پرداخت و دست آل‌سعود را در گسترش وهابی‌گری باز گذاشت اما نمی‌دانست که از دل سلفیه حکومتی و گوش به فرمان وهابیت، سلفیه جهادی بیرون خواهد آمد که برای او درد سر آفرین خواهد بود.

گسترش سلفیه به بیرون مرزهای عربستان و التقاط آن با برخی از افکار تند دیگر، همچون جاهلیت ابوالاعلی مودودی (م1979م) و تکفیر و هجرت سید قطب (م1965م) باعث ظهور طیفی جدید در سلفیه با عنوان سلفیه جهادی گردید. سلفیه‌ای که اکنون وبال گردن عربستان و آل‌سعود شده است.

سید قطب با طرح جاهلیت قرن بیستم، جوامع اسلامی را جامعه جاهلی خواند و از مسلمانان تقاضا کرد تا همچون پیامبر، از جامعه جاهلی هجرت کرده و برای احیای یک مدینهالنبی دیگر کوشش کنند. محمد عبدالسلام فرج «رهبر گروه الجهاد» معتقد بود هر کس به حضور در جامعه جاهلی راضی باشد، کافر است و این‌چنین جوامع مسلمان، برای بار دوم متهم به کفر شدند و مسلمانان، کافر خوانده شدند.

جوانان پرشور مسلمان مصر و دیگر مناطقی که تحت تأثیر اخوان‌المسلمین مصر بودند به ندای سید قطب لبیک گفتند و برخی از آنان از جوامع اسلامی جدا شده و هجرت نمودند. جنگ افغانستان زمینه خوبی برای حضور این مهاجران بود. آنان به رهبری عبدالله عزام و سپس اسامه‌بن‌لادن ترک وطن کرده و به جهاد پرداختند و بعد از افغانستان به چچن و سپس عراق رفتند تا به زعم خویش با کفار جهاد کنند و این‌چنین سلفیه تکفیری در جهان اسلام شکل گرفت.

از دل تفکرات سلفیه جهادی گروه‌های بسیار افراطی‌ای همچون القاعده و داعش نضج گرفت و بزرگ شد و اکنون این گروه‌ها را می‌توان در بسیاری از کشورهای اسلامی یافت. این گروه‌ها همه مسلمانان ‌را کافر دانسته و جهاد علیه آنان ‌را حتی با عملیات‌ انتحاری جایز می‌دانند و بعضی از علمای اهل سنت به خاطر برخی از مصالح، از این طیفها حمایت کرده و یا در برابر اعمال آنها سکوت می‌کنند. برخی از این گروه‌ها مثل داعش نگاه بسیار خصمانه به شیعه داشته و شیعیان ‌را از یهود بدتر دانسته و خطرش را از آمریکا بیشتر می‌دانند. به همین علت لبه تیز شمشیر خود را ابتدا به طرف شیعه و سپس رو به آمریکا  می‌گیرند.

پژوهش حاضر با رصد کردن فعالیت‌های نظامی، اجتماعی و فرهنگی سلفیان، علی‌الخصوص وهابیت و سلفیه جهادی، در صدد بیان وضعیت موجود ایشان و نحوه تعاملات آنان با شیعه  است.

لازم به ذکر است، در این پژوهش افراد زیادی یاریگر ما  بودند:

  1. حجه‌الاسلام و المسلمین استاد محمد مسجدجامعی که با نگارش طرح تحقیق و نظارت علمی خود، راهنمای ما بودند. جلسات متعدد ایشان با نویسندگان و راهنمایی‌های ایشان بسیار راه‌گشا و محققانه بود.
  2. حجه‌الاسلام و المسلمین باوقار زعیمی که دو بخش زندگانی محمدبن‌عبدالوهاب و دوره اول و دوم آل‌سعود را تألیف کرده و مدیریت اجرایی طرح را به عهده داشتند.
  3. حجه‌الاسلام و المسلمین امیرخانی که بخش سید قطب و تأثیر آن بر سلفیه جهادی را به نگارش درآوردند.
  4. حجه‌الاسلام و المسلمین اسکندری که بخش فعالیت‌های آل‌سعود برای گسترش وهابیت و سلفی‌گری را به نگارش درآوردند.
  5. حجه‌الاسلام و المسلمین شبانی نوش‌آبادی که بخش شوک بزرگ یعنی مسائل مربوط به حمله عراق به کویت و حضور آمریکا در سرزمین وحی که پیامدش اختلاف سلفیان بود را تألیف نمودند.
  6. حجه‌الاسلام و المسلمین احمدی افغانی که بخش طالبان ‌را به رشته تحریر  درآوردند.
  7. حجه‌الاسلام و المسلمین اسدزاده که بخش سید جمال‌الدین اسدآبادی و محمد عبده را تألیف کردند.
  8. آقای وحید مژده که از سلسله مقالات ایشان (بیست شماره)، با عنوان افغان العرب در سایت صدای افغان، بهره فراوان برده و حتی در پی آن بودیم که ایشان مقاله‌ای مستقل درباره «افغانستان سرزمین جهاد» برای این مجموعه تألیف نمایند که تا این لحظه موفق به ارتباط با ایشان نشده‌ایم.
  9. حجه‌الاسلام و المسلمین ابراهیم‌نژاد که قسمت داعش را تهیه کردند.
  10. حجه‌الاسلام و المسلمین محمد معینی‌فر که به خاطر مشغله‌های فراوان اینجانب، عهده‌دار ویرایش این مجموعه شدند.
دانشگاه ادیان و مذاهب


نشانی: ایران - قم - پردیسان
تلفن: 32802610 25 98+
فکس: 32802627 25 98+
کد پستی: 3749113357
صندوق پستی: 37185 - 178
پست الکترونیکی: info@urd.ac.ir
سامانه پیامکی: 3000135789

دانشکده ها

دانشکده شیعه شناسی
دانشکده ادیان
دانشکده مذاهب
دانشکده فلسفه
دانشکده زن و خانواده
دانشکده عرفان
دانشکده مجازی

خدمات فناوری اطلاعات

سامانه جامع آموزش
سامانه آموزش مجازی
سامانه پذیرش دانشجو
سامانه اتوماسیون اداری
پست الکترونیک
جستجو در کتابخانه
کتابخانه دیجیتال

بیانیه رسالت

دانشگاه ادیان و مذاهب، نخستین دانشگاه تخصصی ادیان و مذاهب در ایران، برخاسته از حوزه علمیه، ضمن شناخت ادیان و مذاهب و تعامل و گفت و گو با پیروان آنها با تکیه بر مشترکات، در جهت همبستگی انسانی، تقویت صلح، کاهش آلام بشری، گسترش معنویت و اخلاق و معرفی عالمانه اسلام بر اساس آموزه های اهل بیت علیهم السلام به پژوهش و تربیت نیروی انسانی متخصص اقدام می نماید.

طراحی، توسعه و پشتیبانی: کویر سبز